|
InleidingEn daar is 'ie weer, "de stille kracht op de achtergrond"! Met deze keer over nieuw seizoen voor Fort Pampus met onze luchtfoto's, nieuwe postzegels, nieuwe edities bewapenings- en bezettingsstaten. Maar ook Georgiërs herinneren, weer eens zeuren over onjuiste historische informatie, over de nalatenschap van drie medewerkers van de Bescherming Bevolking, weer over ons boek en tenslotte Haagse grenadiers op de foto bij Spaarndam. Tip: houd de cursor boven de afbeeldingen om een beschrijving te lezen.
|
Dienstberichten
- Wie weet er toevallig vijf redelijk goede kantoorstoelen? De stoelen in de bibliotheek zijn na tien jaar aan vervanging toe. Tips of aanbiedingen ontvangen we graag per e-mail. Alvast bedankt! - In Nieuwsbrief 569 stond onjuist de datum van 12 maart genoemd voor de oplevering van de bastions in Weesp, terwijl dat op 11 maart was. Het moet een door de schrijver en meelezers meermalen over het hoofd geziene typefout zijn geweest. In de database was het wel goed genoteerd.
|
Nieuw seizoen op Fort PampusTekst: Stichting Forteiland Pampus, René Ros (DStvA). Met de eerste zon, frisse lucht en weidse uitzichten over het IJmeer vaart vanaf 1 april de veerboot weer naar Forteiland Pampus. Na de winter ontwaakt het eiland langzaam.
Dit seizoen is er iets nieuws te ontdekken. In de oostelijke privaten draait nu doorlopend een korte film over het energiesysteem van Fort Pampus. In tien minuten zie je hoe zon, wind en biomassa samen het eiland laten draaien. Een verrassende blik achter de schermen van een plek die volledig zelfvoorzienend en fossielvrij is. Fort Pampus laat zich zien als een klein model van de energietransitie, met een systeem dat tegelijk het kloppend hart én het slimme brein van het eiland vormt. Dit seizoen zijn de vogelringdagen nadrukkelijk onderdeel van het programma op Fort Pampus. Om de week, op woensdagen in de even weken, kunnen bezoekers van dichtbij zien hoe vogels worden geringd en weer vrijgelaten. Een bijzondere kans om meer te leren over de natuur en trekvogels op het eiland.
Overtocht vanaf Muiden (vaartijd ca. 20 minuten) Meer informatie en tickets via de website van Forteiland Pampus. Forteiland Pampus
|
Forttype C blijft plakken!Tekst: René Ros. Dit artikel is al meteen een uitzondering op wat in een artikel hieronder als plan bedacht was. Maar we moeten het nieuwe Hollandse Waterlinies postzegelvel even bespreken en dat kan niet zonder het te noemen. Het is namelijk erg leuk gedaan en in één opzicht hilarisch.
Over de gekozen typen en het erbij getoonde fort kan je discussiëren en dat is niet het punt. Alhoewel, meestal wordt de vorm benoemd en soms de functie, zoals batterij en kustfort, wat eenvoudiger zou zijn geweest. Jammer dat de veelvoorkomende verdedigbare torens niet genoemd wordtn. Het hilarische is dat 'type A', 'type B' en 'type C' als typen forten in de Stelling door mij zijn 'verzonnen' én op de postzegels zijn terecht gekomen! Laat me dit even uitleggen. De eerste twee werden als 'standaardmodel A' en 'standaardmodel B' in 1986 door Rob Schimmel geïntroduceerd in het door hem geschreven rapport 'Studiebericht nr.17: De cultuurhistorische betekenis van forten' van de Provinciale Planologische Dienst van Noord-Holland (zie afbeelding, het origineel zit in onze collectie). In 2003 meende ik daar het 'standaardmodel C' aan toe te moeten voegen, omdat de laatste forten duidelijk van B afweken, op punten waarop ook het onderscheid tussen A en B was gebaseerd. Twee echte, afgestudeerde historici waren daar uitermate verbolgen over en spraken er schande van! Want niemand, en zeker niet een 'amateur', kon zo maar een model toevoegen!? Niet wetende dat ook A en B 'verzonnen' waren, door de door hen zo bewonderde Rob Schimmel.
"Typologie is de systematische indeling of classificatie van objecten, personen, of verschijnselen in groepen (typen) op basis van gedeelde kenmerken" en dat is meestal achteraf over iets bestaands. Daarom is 'type' voor het achteraf indelen van forten een betere woordkeuze dan 'model', zodat dit op 15 juni 2016 in de website en database is gewijzigd. Vermoedelijk omdat ook die typologie op Wikipedia is overgenomen, staat het nu op het postzegelvel! Dat is toch hilarisch!? Of eervol? Voor de Stelling van Amsterdam is de landkaart "Schets der ontworpen stelling van Amsterdam" (z.j. *) als achtergrond in de onderrand gebruikt. Daarin waren forten nog niet of op een andere locatie gepland. Waaronder alle vijf Stelling-forten op het postzegelvel, zodat het aangeven van de locatie op een kaart niet gelukt is. Dat er "Lunet IV aan de Houtense Vlakte" staat in plaats van "Lunet IV op de Houtense Vlakte" en 'bij' ontbreekt in "Fort Everdingen" kan de pret niet drukken. Als een gids het verkeerd noemt was dat te verwachten, maar op een zorgvuldig ontworpen drukwerk zou dat niet moeten gebeuren. De online productomschrijving bevat de Wikipedia-tekst "de Stelling van Amsterdam heeft nooit actief dienstgedaan" (zie artikel hieronder) en diskwalificeerde daarmee de gehele tekst. Wellicht toch niet zo op Wikipedia vertrouwen? Maar ja, wij blijven lachen! * Het tracé en de forten van het voorstel door minister Reuther aan de Tweede Kamer in 1880, komt wel héél erg goed overeen met deze landkaart. Alhoewel het Merwedekanaal uit 1876 nog niet staat aangegeven. Forttypen
|
Bewapening en bezetting in alle statenTekst: René Ros. In 2025 publiceerden we de gedigitaliseerde bezettingsstaten als downloadbare PDF-documenten van de NHWL, StvA en de Afzonderlijke Forten. Later volgde ook een bezettingsstaat van de Vesting Holland. Tegelijk werden ook de bewapeningsstaten van de NHWL en StvA gepubliceerd. Nu zijn er nieuwe versies gepubliceerd, en er zijn ook staten die we wel hebben maar (nog) niet publiceren. Alhoewel ze honderden keren zijn gedownload wordt de inhoud nog niet overal gebruikt. De bezettingsstaat NHWL noemt 473 manschappen op Fort bij Rijnauwen, maar onlangs beweerde een gids aldaar zonder blikken of blozen dat er 730 man op het fort gelegerd waren geweest. Tel de manschappenlokalen en je kan zien dat dat aantal niet kan kloppen, en ga niet serieus beweren dat ze ook in tenten verbleven...
Ook zijn inmiddels de bezettingsstaten ingevoerd van het plan Kromhout uit 1871 voor de Stelling van Amsterdam (alleen kanonniers), Oorlogslogiesruimte Muiden c.a. 1905, Nieuwe Hollandse Waterlinie 1918, de Stelling Monden van de Maas en het Haringvliet (1921) en enkele kleine personeelsoverzichten van de schietproeven bij Schoorl en de Tuchtklasse Hoorn. Van het plan Kromhout is ook de bewapeningsstaat ingevoerd en daarvoor is ook de wapenstaat uitgebreid. Deze staten worden niet gepubliceerd omdat er te weinig belangstelling voor zal zijn om de arbeid te rechtvaardigen. De staat Oorlogslogiesruimte Muiden c.a. uit 1905 is interessant en laat zich snel samenvatten. Daarin wordt het aantal manschappen genoemd dat in geval van oorlog op Fort aan het Pampus, Kustbatterij bij Durgerdam en de vestingen Muiden en Weesp kon verblijven. In de bezettingsstaat van 1914 worden deze twee vestingen niet meer genoemd. De staat uit 1905 noemt het aantal manschappen zelfs per gebouw in de beide vestingen. In Muiden 494 manschappen waarvan 51 in de Westbatterij en 258 in de bomvrije kazerne. En 269 manschappen in het Fort aan de Ossenmarkt in Weesp. De bezettingsstaat Nieuwe Hollandse Waterlinie 1918 is interessant omdat deze vergeleken kan worden met die van 1914. Die van 1914 moet de bezetting zijn die ook daadwerkelijk bij aanvang van de mobilisatie in augustus 1914 is opgekomen en tot een bepaald moment is gehandhaafd. In voorjaar 1916 werden veel dienstplichtigen met onbepaald verlof naar huis gestuurd en de staat van 1918 lijkt dat aan te geven. De staat van 1914 noemt in totaal 33.000 manschappen in 504 regels voor de NHWL, die uit 1918 komt op nog maar 14.000 manschappen in 92 regels. Verspreidt de bestanden gerust onder collega-gidsen of anderen die er nuttig gebruik van zouden moeten maken. De officiële instanties gaan er namelijk geen gebruik van maken, laat staan aandacht aan schenken. Downloads-pagina
|
Herinnering aan de GeorgiërsTekst en foto: René Ros. Het was 20 april 1945 toen 15 Georgiërs in Duitse dienst door Duitse militairen op het Fort aan de Sint Aagtendijk werden vermoord. Op het moment van publicatie van deze nieuwsbrief was dat 81 jaar en één dag geleden, een moment om bij stil te staan.
De beschrijvingen van vooral de doodsoorzaken zijn vreselijk om te lezen. Deze keer viel op dat er nog een wit poeder op de kaarten zit. Is dit ontsmettingspoeder van de bergingsdienst of een conserveringsmiddel van het archief? De vijftien Georgiërs werden na de oorlog herbegraven op het Sovjet Ereveld in Leusden. In 2018 werden hun stoffelijke resten geëxhumeerd om dna af te nemen, waarna zeven soldaten konden worden geïdentificeerd. Verschillende kledingstukken en voorwerpen die bij de opgraving werden gevonden, zijn tentoongesteld in het in 2025 geopende museum Sovjet Ereveld Experience. Fort aan de Sint Aagtendijk
|
Opmerkelijke opmerkingen opgemerktTekst en foto's: René Ros. Een persoon of organisatie 'aan de schandpaal nagelen' is helemaal niet zo leuk en grappig als het misschien wel klinkt. Maar wat moet je doen en hoe ver ga je, om tot verbetering aan te moedigen? Alleen bewustzijn en druk leidt tot veranderingen, wordt ingefluisterd. Laat ik maar weer de rol van zeurpiet spelen.
Daarom deze keer een poging met een andere vorm: een selectie van in 2025 aangetroffen onjuiste beweringen, met een korte toelichting waarom het niet klopt. Zonder het noemen van de openbare publicatie, presentatie of rondleiding en de auteur(s). Een gelijkenis met bestaande personen, gebeurtenissen of teksten berust op toeval. En geen vaste rubriek, maar in één keer een serie opmerkingen. Daar gaat 'ie, veel plezier en een leerzaam leesmoment gewenst. - 'Fort aan de Middenweg ligt in Zuidoostbeemster.' - 'Tijdens de Frans-Duitse oorlog werd de brisantgranaat uitgevonden.' - 'Alle forten een bestemming hebben ... de meeste staan leeg ... een aantal die de landmacht voor munitieopslag gebruikt.' - 'Op Fort Altena werden undercover agenten door de Binnenlandse Veiligheidsdienst getraind.'
- 'Het Fort aan de Middenweg heeft nog steeds origineel geschut en mitrailleurstellingen.' - 'Spijkerboor is het enige fort met geschut.' - 'om voorbereid te zijn op een vijandig beleg kwamen delen van de Haarlemmermeer en de Beemster in de Stelling te liggen.' - 'De Stelling van Amsterdam heeft nooit actief dienst gedaan.'
- 'De Nieuwe Hollandse Waterlinie kende een permanente bezetting van ongeveer 12.000 man ... In vredestijd waren de forten niet bemand.' - 'Op Fort bij Spijkerboor was een radarstation van de Royal Air Force gebouwd ... ze luisterden het vijandelijke vliegverkeer af.' Producenten van dergelijke teksten: laat ze eens vooraf door deskundigen controleren en actualiseren? Is er een oud, achterhaald boek of een Wikipedia-deskundige gebruikt? Er bestaan geen "alternatieve feiten", historie is niet "ook maar een mening" en "het leek ons wel plausibel" is geen onderbouwing. Laten we ook hier, in het klein, strijden tegen Trumpiaanse onwetendheid, onzin en propaganda. Bewust of onbewust, groot of klein, onjuistheden en leugens zijn op de lange termijn schadelijk én steeds moeilijker te corrigeren. Zeker als het om officiële teksten zoals beleidsplannen en monumentbeschrijvingen gaat. Hoe zal er later over ons geoordeeld worden? Zitten er dan geen fouten in mijn publicaties? Ja, natuurlijk wel! Dat probeer ik op verschillende manieren te voorkomen, onder andere door teksten zelf minstens drie keer te lezen en aan anderen voor te leggen. En ik sta wél open voor verbeteringen, dus laat van je horen als er volgens jou iets niet klopt.
|
Bescherming Bevolking Zaanstreek-WaterlandTekst: René Ros. We gaan weer eens minder ver terug in de tijd, naar de Koude Oorlog. Een periode waar sommige mensen overeenkomsten met het heden zien. Wat niet klopt, omdat we toen de dreiging zagen en ruim geïnvesteerd hadden in afschrikking. Aan de hand van de papieren van één persoon en van een echtpaar wordt een inkijkje gegeven.
Het was juni 1962 toen hij een oproep tot inlijving bij de Bescherming Bevolking (B.B.) Kring N.H.-c. ontving, en dat lijkt niet vrijwillig. Hij moest zich melden bij de Commandopost aan de Kaatjessteeg 10 te Purmerend (een nu niet meer bestaand adres). Hij was bestemd tot ordonnans bij de Geneeskundige Dienst. Een heuse akte van 15 juni 1962 is het bewijs dat hij formeel noodwachter was. Zijn B.B.-zakboekje vermeldt de functie van ordonnans, met de ULO-school aan de Naberstraat in Purmerend als plaats van opkomst in werkelijke dienst en paraatheidscontrole. De B.B. was een civiele organisatie op militaire leest geschoeid, om als onderdeel van de civiele verdediging naast de militaire verdediging te functioneren. Haar taak was "het ongewapend beschermen van de bevolking en haar bezittingen, zowel als de bezittingen van openbare lichamen, tegen de directe gevolgen van oorlogsgeweld". Aanvankelijk was het de bedoeling om vooral vrijwilligers in te zetten, maar toen dat onvoldoende opleverde werden ook mannen na een militaire dienstplicht verplicht ingezet zoals Dekker. Het was geen voltijdsfunctie, maar een beperkt aantal uren per jaar voor cursussen en oefeningen naast de gewone baan. Toen de B.B. in 1986 werd opgeheven gingen de taken naar vooral de brandweer en het Rode Kruis.
Naast hun twee helmen en B.B.-baretemblemen zijn er meerdere documenten zoals handleidingen, de bekende 'Wenken', blanco formulieren en foto's van een nachtelijke "Oefening terrein Gem.Reiniging". Van de handleidingen zijn er twee exemplaren van 'Elementaire Handleiding voor Reddingswerk' en 'Samenvatting Rechtspositie Noodwachters'. De handleidingen bevatten veel informatie over de B.B. met haar doel en opzet, maar ook praktische zaken zoals het reddingswerk en hoe om te gaan met 'aanvalwapens' zoals bommen en raketten. Een deel van de documenten was landelijk geproduceerd, maar elke kring had ook zijn eigen documenten. Zo vullen de twee schenkingen elkaar aan en vertellen ze een deel van het verhaal over personeel van de Bescherming Bevolking in de Zaanstreek. Specifiek voor dit gebied is de folder van de Koninklijke Verkade Fabrieken N.V. te Zaandam: 'Gecomprimeerde voeding in tabletvorm'. Lang houdbare koeken als noodvoeding in de commandopost. Of in het noodpakket thuis, in de schuilkelder onder de trap, totdat de B.B. je kwam redden, verplegen en evacueren.
|
Nieuw boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' (H)Tekst: Alexander Senger en René Ros. In het voorwoord stelt militair historicus en emeritus hoogleraar Wim Klinkert, dat het nieuwe boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' een fraai inzicht geeft in het ontstaan, opbouw en functioneren van de Stelling van Amsterdam.
Maar hoe werkte dat systeem van inundaties en forten, hoe is het gebouwd en welke voorzieningen waren nodig om het daarbinnen zo'n negen maanden uit te houden? Hoe is het de Stelling in de Eerste en Tweede Wereldoorlog vergaan en hoe was het leven op de forten? Dat zijn enkele vragen die dit boek wil beantwoorden. En tenslotte kijken we ook naar de huidige en toekomstige waarden van deze unieke verdedigingsgordel; wat hebben we tegenwoordig aan de forten, liniewallen, wegen en de polders waaruit de Stelling bestaat. De Stelling van Amsterdam is sinds 1996 UNESCO Werelderfgoed en het meer dan waard om in goede staat door te geven aan de volgende generaties. Thema 'Boek Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' in Nieuwsbrief 561 (2025)
|
Foto van de Maand: GrenadiersTekst: René Ros. Elke maand lichten we één historische foto uit met een korte toelichting omdat er niet meer over achterhaald kon worden. Meestal een recent verworven foto, soms een bijzondere die al langer geleden aan onze collectie is toegevoegd. Deze keer een foto van in de hofstad gelegerde Grenadiers die bij de hoofdstad moesten graven.
Een deel van die wisselingen weten we door het dagboek van de Stellingcommandant. De opdrachtboeken van Bouwbedrijf Cornelissen uit Halfweg, in onze collectie aanwezig, zijn een andere bron. Daarin worden compagnies van het 3e Regiment Vesting-Artillerie* genoemd als tijdelijke reserve-troepen in het barakkenkamp in het sectorpark in Halfweg. Onlangs verwierven we twee foto's met een achterzijde als een briefkaart, maar niet verzonden. De teksten voorop noemen samen een "Detachement Grenadiers", 1e Compagnie, IIIe Bataljon in april 1917 bij Spaarndam. Het Regiment Grenadiers was in Den Haag gelegerd en diende als lijfwacht van het staatshoofd. Maar deze elite-troepen moesten blijkbaar ook gewoon graafwerk doen. Op beide foto's zijn militairen met scheppen te zien die grondwerk verrichten in de liniewal. Daarop zijn van houten wanden voorziene loopgraven te zien, maar ook betonnen scherfvrije onderkomens (schuilplaatsen). Op de foto rechts is links het dak van zo'n schuilplaats te zien. Omdat de foto's niet als briefkaart verzonden zijn en de achterzijde geheel blanco is, weten we niet meer dan wat de foto's zelf laten zien. Maar daardoor weten we dus wel dat ook het keurkorps Grenadiers als goedkope arbeidskrachten werden ingezet om het verdedigend vermogen van de StvA bij Spaarndam te verhogen. Daarom zijn het voor ons bijzondere foto's, los van het feit dat het mooie, scherpe foto's zijn met veel interessante details. Ook deze foto is beschikbaar voor inzage of gebruik. * Vooral compagnieën uit Zwolle, soms compagnieën uit Naarden, Utrecht en Gorinchem. Positie van Spaarndam
|
|
Vond je een nieuwsbrief interessant? Maar ben je nog geen abonnee? Abonneer je dan op de Abonneren pagina om toekomstige nieuwsbrieven te ontvangen! Deze nieuwsbrief is een uitgave van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. Abonnementen kunnen in uitzonderlijke situaties zonder informeren en/of zonder opgaaf van redenen geweigerd of beëindigd worden. De redacteurs en auteurs aanvaarden geen aansprakelijkheid, op welke wijze ontstaan, door het gebruik van de inhoud van de website, nieuwsbrief of andere publicatie, door welke persoon en voor welk doel dan ook. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden op deze website / nieuwsbrief te achterhalen. Eenieder die meent dat zijn/haar materiaal zonder voorafgaande toestemming hier is gebruikt, verzoeken wij om zich tot ons te wenden. Bij gebruik als bron voor publicaties en andere uitingen is bronvermelding verplicht en tevens wordt deskundige begeleiding, door bijvoorbeeld de redacteur of auteur, aanbevolen. In de nieuwsbrieven weergegeven meningen zijn een deel van een column of strikt persoonlijk tenzij expliciet anders is aangegeven. 'Majoor Van Hall' en 'Soldaat Troelstra' zijn fictieve militairen uit het verleden die dienen als pseudoniemen voor verschillende personen. Genoemde activiteiten zoals rondleidingen worden mogelijk door andere partijen georganiseerd en de verantwoordelijkheid voor inhoud, uitvoering e.d. ligt geheel bij de betreffende partij. De inhoud van een nieuwsbrief wordt na publicatie niet meer gewijzigd en kan later onjuist zijn gebleken of niet meer van toepassing zijn. De auteursrechten berusten bij René G.A. Ros tenzij anders is aangegeven. |
