Sluit [X]   
 

Steunen met een donatie?

© 1999-2026, René G.A. Ros
Laatst gewijzigd 5-4-2026

Nieuwsbrief Stelling van Amsterdam

Nieuwsgierig? Lees deze nieuwsbrief maar!Nieuwsbrief 571

Nieuwsbrief Stelling van Amsterdam
Een nieuwsbrief over militair erfgoed in de regio Amsterdam.
28ste jaargang, nummer 571, 21 april 2026

 

Inhoud

In deze nieuwsbrief:

 

Inleiding

En daar is 'ie weer, "de stille kracht op de achtergrond"! Met deze keer over nieuw seizoen voor Fort Pampus met onze luchtfoto's, nieuwe postzegels, nieuwe edities bewapenings- en bezettingsstaten. Maar ook Georgiërs herinneren, weer eens zeuren over onjuiste historische informatie, over de nalatenschap van drie medewerkers van de Bescherming Bevolking, weer over ons boek en tenslotte Haagse grenadiers op de foto bij Spaarndam.

Tip: houd de cursor boven de afbeeldingen om een beschrijving te lezen.

 

Dienstberichten

René Ros in de vernieuwde bibliotheek op Fort Uitermeer.- Op 22 april is het 10 jaar geleden dat we de sleutels kregen om onze bibliotheek in gebouw 5 op Fort Uitermeer in te richten. Kasten en boeken kwamen uit de opslag op onder andere Fort bij Uithoorn. Op 13 mei 2016 was de bibliotheek voor de eerste keer open. Later kwam er een derde kast, tafelvitrine, groot bureau en nieuwe vloerbedekking.
We hebben er ongeveer 400 bezoekers mogen verwelkomen voor raadpleging of bespreking. Daarnaast wordt er vooral gewerkt aan het scannen, fotograferen, beschrijven en ordenen van de collectie. Dank aan Stichting Uiteraard Uitermeer voor hun medewerking aan deze mooie, toepasselijke en rustgevende werkplek!
Bibliotheek

- Wie weet er toevallig vijf redelijk goede kantoorstoelen? De stoelen in de bibliotheek zijn na tien jaar aan vervanging toe. Tips of aanbiedingen ontvangen we graag per e-mail. Alvast bedankt!

- In Nieuwsbrief 569 stond onjuist de datum van 12 maart genoemd voor de oplevering van de bastions in Weesp, terwijl dat op 11 maart was. Het moet een door de schrijver en meelezers meermalen over het hoofd geziene typefout zijn geweest. In de database was het wel goed genoteerd.
'Bastions van de Vesting Weesp 15 jaar verder' in Nieuwsbrief 569

 

Nieuw seizoen op Fort Pampus

Tekst: Stichting Forteiland Pampus, René Ros (DStvA).
Foto's: Maarten van Haaff (i.o.v. Stichting Forteiland Pampus).

Met de eerste zon, frisse lucht en weidse uitzichten over het IJmeer vaart vanaf 1 april de veerboot weer naar Forteiland Pampus. Na de winter ontwaakt het eiland langzaam.

Bezoekers in de ballonmand op Fort aan het Pampus.Wie in Muiden aan boord gaat, laat de drukte al snel achter zich. Twintig minuten later voelt Fort Pampus als een andere wereld: een groen eiland vol geschiedenis, stilte en ontdekking. Op Fort Pampus, onderdeel van de Stelling van Amsterdam, wandel je door indrukwekkende gangen en ervaar je hoe het eiland volledig draait op eigen, duurzame energie.

Dit seizoen is er iets nieuws te ontdekken. In de oostelijke privaten draait nu doorlopend een korte film over het energiesysteem van Fort Pampus. In tien minuten zie je hoe zon, wind en biomassa samen het eiland laten draaien. Een verrassende blik achter de schermen van een plek die volledig zelfvoorzienend en fossielvrij is. Fort Pampus laat zich zien als een klein model van de energietransitie, met een systeem dat tegelijk het kloppend hart én het slimme brein van het eiland vormt.

Dit seizoen zijn de vogelringdagen nadrukkelijk onderdeel van het programma op Fort Pampus. Om de week, op woensdagen in de even weken, kunnen bezoekers van dichtbij zien hoe vogels worden geringd en weer vrijgelaten. Een bijzondere kans om meer te leren over de natuur en trekvogels op het eiland.

Bezoekers op het terras van Fort aan het Pampus.Bezoekers verkennen het eiland op hun eigen manier. Ga op speurtocht door het fort, bekijk de grote luchtfoto's in de droge gracht, maak een reis door de tijd of stap in de virtuele ballonvlucht 'Het Geheime Wapen van Amsterdam'. Overal is ruimte: om te ontdekken, te spelen of gewoon even stil te staan en over het water uit te kijken.

Overtocht vanaf Muiden (vaartijd ca. 20 minuten)
Kinderen t/m 3 jaar: gratis (wel reserveren)
Korting met o.a. Museumkaart en VriendenLoterij VIP-KAART (alleen overtocht betalen)

Meer informatie en tickets via de website van Forteiland Pampus.

Forteiland Pampus
Fort aan het Pampus

 

Forttype C blijft plakken!

Tekst: René Ros.
Afbeelding: Pagina's Studiebericht no.17, originele pagina's, Rob Schimmel, provincie Noord-Holland, 1986 (NL-WpDStvA-C12767).
Bron: Genoemd postzegelvel; Landkaart "Schets der ontworpen stelling van Amsterdam" z.j. (NL-WpDStvA-C11596).

Dit artikel is al meteen een uitzondering op wat in een artikel hieronder als plan bedacht was. Maar we moeten het nieuwe Hollandse Waterlinies postzegelvel even bespreken en dat kan niet zonder het te noemen. Het is namelijk erg leuk gedaan en in één opzicht hilarisch.

Het postzegelvel Hollandse Waterlinies van PostNL uit 2026.Op 30 maart jl. publiceerde PostNL het postzegelvel Hollandse Waterlinies voor verzamelaars van kaderpostzegels. Het bevat tien postzegels en, in tegenstelling tot andere recente memorabilia, evenveel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie als van de Stelling van Amsterdam. Per postzegel wordt een type fort met een foto, een plattegrond en een vestingbouwkundige term getoond. En erbuiten, op de rand, de naam van het fort en de bouwperiode met een deel van een landkaart als achtergrond. Bij de bouwperiode lijkt het alsof er decennia aan elk fort is gebouwd en bovendien zijn bij drie van de bouwperioden de aanleg van aardwerken te vergeten.

Over de gekozen typen en het erbij getoonde fort kan je discussiëren en dat is niet het punt. Alhoewel, meestal wordt de vorm benoemd en soms de functie, zoals batterij en kustfort, wat eenvoudiger zou zijn geweest. Jammer dat de veelvoorkomende verdedigbare torens niet genoemd wordtn.

Het hilarische is dat 'type A', 'type B' en 'type C' als typen forten in de Stelling door mij zijn 'verzonnen' én op de postzegels zijn terecht gekomen! Laat me dit even uitleggen. De eerste twee werden als 'standaardmodel A' en 'standaardmodel B' in 1986 door Rob Schimmel geïntroduceerd in het door hem geschreven rapport 'Studiebericht nr.17: De cultuurhistorische betekenis van forten' van de Provinciale Planologische Dienst van Noord-Holland (zie afbeelding, het origineel zit in onze collectie).

In 2003 meende ik daar het 'standaardmodel C' aan toe te moeten voegen, omdat de laatste forten duidelijk van B afweken, op punten waarop ook het onderscheid tussen A en B was gebaseerd. Twee echte, afgestudeerde historici waren daar uitermate verbolgen over en spraken er schande van! Want niemand, en zeker niet een 'amateur', kon zo maar een model toevoegen!? Niet wetende dat ook A en B 'verzonnen' waren, door de door hen zo bewonderde Rob Schimmel.

Tekeningen van standaardmodellen A en B in Studiebericht 17.Maar als die modellen achteraf zijn onderscheiden, dan waren de woorden 'standaardmodel' en 'model' ongepast. Die geven de sterke indruk dat er een modelontwerp was, op basis waarvan groepen forten zijn getekend en gebouwd. En dat was zeer zeker niet het geval, aangezien elk fort apart werd ontworpen en afwijkend was van eerdere en latere forten.

"Typologie is de systematische indeling of classificatie van objecten, personen, of verschijnselen in groepen (typen) op basis van gedeelde kenmerken" en dat is meestal achteraf over iets bestaands. Daarom is 'type' voor het achteraf indelen van forten een betere woordkeuze dan 'model', zodat dit op 15 juni 2016 in de website en database is gewijzigd. Vermoedelijk omdat ook die typologie op Wikipedia is overgenomen, staat het nu op het postzegelvel! Dat is toch hilarisch!? Of eervol?

Voor de Stelling van Amsterdam is de landkaart "Schets der ontworpen stelling van Amsterdam" (z.j. *) als achtergrond in de onderrand gebruikt. Daarin waren forten nog niet of op een andere locatie gepland. Waaronder alle vijf Stelling-forten op het postzegelvel, zodat het aangeven van de locatie op een kaart niet gelukt is.

Dat er "Lunet IV aan de Houtense Vlakte" staat in plaats van "Lunet IV op de Houtense Vlakte" en 'bij' ontbreekt in "Fort Everdingen" kan de pret niet drukken. Als een gids het verkeerd noemt was dat te verwachten, maar op een zorgvuldig ontworpen drukwerk zou dat niet moeten gebeuren. De online productomschrijving bevat de Wikipedia-tekst "de Stelling van Amsterdam heeft nooit actief dienstgedaan" (zie artikel hieronder) en diskwalificeerde daarmee de gehele tekst. Wellicht toch niet zo op Wikipedia vertrouwen? Maar ja, wij blijven lachen!

* Het tracé en de forten van het voorstel door minister Reuther aan de Tweede Kamer in 1880, komt wel héél erg goed overeen met deze landkaart. Alhoewel het Merwedekanaal uit 1876 nog niet staat aangegeven.

Forttypen
'Standaardmodel C' in Nieuwsbrief 80 (2003)
'Standaardmodellen' in Nieuwsbrief 156 (2004)
'Tracé en eerste gelden voor eigenlijke stelling gevraagd (1880)' in Nieuwsbrief 570 (2026)
Postzegelvel Hollandse Waterlinies op website PostNL

 

Bewapening en bezetting in alle staten

Tekst: René Ros.
Afbeelding: collectie Nationaal Archief.

In 2025 publiceerden we de gedigitaliseerde bezettingsstaten als downloadbare PDF-documenten van de NHWL, StvA en de Afzonderlijke Forten. Later volgde ook een bezettingsstaat van de Vesting Holland. Tegelijk werden ook de bewapeningsstaten van de NHWL en StvA gepubliceerd. Nu zijn er nieuwe versies gepubliceerd, en er zijn ook staten die we wel hebben maar (nog) niet publiceren.

Alhoewel ze honderden keren zijn gedownload wordt de inhoud nog niet overal gebruikt. De bezettingsstaat NHWL noemt 473 manschappen op Fort bij Rijnauwen, maar onlangs beweerde een gids aldaar zonder blikken of blozen dat er 730 man op het fort gelegerd waren geweest. Tel de manschappenlokalen en je kan zien dat dat aantal niet kan kloppen, en ga niet serieus beweren dat ze ook in tenten verbleven...

Kaft originele bezettingsstaat der Nieuwe Hollandsche Waterlinie.Aan de gepubliceerde staten zijn een aantal kleine verbeteringen in de gegevens en de opmaak gemaakt. Daarom zijn er nu nieuwe versies beschikbaar waarmee deze gegevens leesbaar en gemakkelijk beschikbaar worden gesteld. Bij vragen en onduidelijkheden kan natuurlijk altijd contact opgenomen worden, en de foto's van de originele pagina's ingezien worden. Bij elke staat wordt uiteraard de bron genoemd, dus je kan ook zelf het origineel bij een archiefdienst gaan inzien.

Ook zijn inmiddels de bezettingsstaten ingevoerd van het plan Kromhout uit 1871 voor de Stelling van Amsterdam (alleen kanonniers), Oorlogslogiesruimte Muiden c.a. 1905, Nieuwe Hollandse Waterlinie 1918, de Stelling Monden van de Maas en het Haringvliet (1921) en enkele kleine personeelsoverzichten van de schietproeven bij Schoorl en de Tuchtklasse Hoorn. Van het plan Kromhout is ook de bewapeningsstaat ingevoerd en daarvoor is ook de wapenstaat uitgebreid. Deze staten worden niet gepubliceerd omdat er te weinig belangstelling voor zal zijn om de arbeid te rechtvaardigen.

De staat Oorlogslogiesruimte Muiden c.a. uit 1905 is interessant en laat zich snel samenvatten. Daarin wordt het aantal manschappen genoemd dat in geval van oorlog op Fort aan het Pampus, Kustbatterij bij Durgerdam en de vestingen Muiden en Weesp kon verblijven. In de bezettingsstaat van 1914 worden deze twee vestingen niet meer genoemd. De staat uit 1905 noemt het aantal manschappen zelfs per gebouw in de beide vestingen. In Muiden 494 manschappen waarvan 51 in de Westbatterij en 258 in de bomvrije kazerne. En 269 manschappen in het Fort aan de Ossenmarkt in Weesp.

De bezettingsstaat Nieuwe Hollandse Waterlinie 1918 is interessant omdat deze vergeleken kan worden met die van 1914. Die van 1914 moet de bezetting zijn die ook daadwerkelijk bij aanvang van de mobilisatie in augustus 1914 is opgekomen en tot een bepaald moment is gehandhaafd. In voorjaar 1916 werden veel dienstplichtigen met onbepaald verlof naar huis gestuurd en de staat van 1918 lijkt dat aan te geven. De staat van 1914 noemt in totaal 33.000 manschappen in 504 regels voor de NHWL, die uit 1918 komt op nog maar 14.000 manschappen in 92 regels.

Verspreidt de bestanden gerust onder collega-gidsen of anderen die er nuttig gebruik van zouden moeten maken. De officiële instanties gaan er namelijk geen gebruik van maken, laat staan aandacht aan schenken.

Downloads-pagina
Thema 'Bijzondere Bezettingsstaat 1914' in Nieuwsbrief 428 (2015)
'Digitalisering bewapening en bezetting' in Nieuwsbrief 550 (2025)
'Aanvulling digitalisering bewapening en bezetting' in Nieuwsbrief 554 (2025)

 

Herinnering aan de Georgiërs

Tekst en foto: René Ros.
Met dank aan: Remco Reiding (Stichting Sovjet Ereveld).

Het was 20 april 1945 toen 15 Georgiërs in Duitse dienst door Duitse militairen op het Fort aan de Sint Aagtendijk werden vermoord. Op het moment van publicatie van deze nieuwsbrief was dat 81 jaar en één dag geleden, een moment om bij stil te staan.

Bezoekers tijdens de opening van het Sovjet Ereveld Experience in 2025.Op 22 maart 1946 werden de lichamen opgegraven uit één graf dat administratief nummer 88 - wat nog niet de betekenis HH had? - kreeg toegewezen, zodat het een massagraf lijkt te zijn geweest. Dit blijkt uit de staten die de Dienst Identificatie en Berging van elk lichaam had opgesteld. Deze zijn in 2005 voor het eerst bij het NIOD bekeken en onlangs opnieuw en ook gefotografeerd.

De beschrijvingen van vooral de doodsoorzaken zijn vreselijk om te lezen. Deze keer viel op dat er nog een wit poeder op de kaarten zit. Is dit ontsmettingspoeder van de bergingsdienst of een conserveringsmiddel van het archief?
Er is geen noemenswaardige nieuwe informatie, zodat verwezen wordt naar een artikel uit 2006. Later is bekend geworden dat het stelen van munitie en aan het verzet geven de aanleiding voor de moorden zou zijn. Triest dat het niet meer mogelijk is herdenkingen op het fort te houden.

De vijftien Georgiërs werden na de oorlog herbegraven op het Sovjet Ereveld in Leusden. In 2018 werden hun stoffelijke resten geëxhumeerd om dna af te nemen, waarna zeven soldaten konden worden geïdentificeerd. Verschillende kledingstukken en voorwerpen die bij de opgraving werden gevonden, zijn tentoongesteld in het in 2025 geopende museum Sovjet Ereveld Experience.

Fort aan de Sint Aagtendijk
'"1 sandaal van hout met lederen band" - Moord op Georgische soldaten' in Nieuwsbrief 229 (2006)
Stichting Sovjet Ereveld

 

Opmerkelijke opmerkingen opgemerkt

Tekst en foto's: René Ros.

Een persoon of organisatie 'aan de schandpaal nagelen' is helemaal niet zo leuk en grappig als het misschien wel klinkt. Maar wat moet je doen en hoe ver ga je, om tot verbetering aan te moedigen? Alleen bewustzijn en druk leidt tot veranderingen, wordt ingefluisterd. Laat ik maar weer de rol van zeurpiet spelen.

Luchtfoto van Fort bij Spijkerboor.Geen onderzoeker wil als zeiksnor worden weggezet, maar wil vooral graag dat onderzoeksresultaten van hem-/haarzelf en anderen worden gebruikt. Personen te schande maken én bijdragen aan de bekendheid van publicaties die niet aanbevelenswaardig zijn, is niet de bedoeling. Wel is het wenselijk om het eigen publiek te informeren dat iets niet klopt. Wat altijd het hoofddoel van opbouwende, negatieve kritiek in deze nieuwsbrieven is geweest.

Daarom deze keer een poging met een andere vorm: een selectie van in 2025 aangetroffen onjuiste beweringen, met een korte toelichting waarom het niet klopt. Zonder het noemen van de openbare publicatie, presentatie of rondleiding en de auteur(s). Een gelijkenis met bestaande personen, gebeurtenissen of teksten berust op toeval. En geen vaste rubriek, maar in één keer een serie opmerkingen. Daar gaat 'ie, veel plezier en een leerzaam leesmoment gewenst.

- 'Fort aan de Middenweg ligt in Zuidoostbeemster.'
Dat fort ligt niet in de plaats Zuidoostbeemster. Ja, het is een klein punt. Maar hoe moeilijk is het om te begrijpen dat Zuidoostbeemster in het adres niet betekent dat het IN die plaats ligt. Vooral omdat het voor een fort een verdomd slecht schootsveld zou zijn...

- 'Tijdens de Frans-Duitse oorlog werd de brisantgranaat uitgevonden.'
De ontwikkeling van de brisantgranaat begon na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 en pas in 1885 werd ons het bestaan bekend.

- 'Alle forten een bestemming hebben ... de meeste staan leeg ... een aantal die de landmacht voor munitieopslag gebruikt.'
Deze drie beweringen werden samen genoemd, maar ze kunnen niet allemaal juist zijn. Ze zijn eigenlijk alledrie onjuist, maar de eerste bewering is de meest correcte.

- 'Op Fort Altena werden undercover agenten door de Binnenlandse Veiligheidsdienst getraind.'
Dat de directeur van het Bureau voor Nationale Veiligheid (later Binnenlandse Veiligheidsdienst, nu Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) ook een rol speelde bij de oprichting en aanvankelijk ook directeur van Operaties (één van de twee Stay Behind-organisaties) was, wil niet zeggen dat het onder de B.V.D. viel. Alleen de volgtrainingen werden met de B.V.D. gedaan en dat gebeurde natuurlijk niet op een fort. Fort aan de Uppelsedijk was voor opslag en een werkplek voor twee personen van Inlichtingen (de andere Stay Behind-organisatie) blijkt uit een originele bron.

Luchtfoto van Fort bij Abcoude.- 'Er was onvoldoende rekening gehouden met het gevechtsvliegtuig. De Duitsers vlogen over de inundaties heen, dropten parachutisten bij Den Haag en bommen op Rotterdam.'
Parachuteren en bombarderen doe je niet met gevechtsvliegtuigen. De parachutisten rond Den Haag waren geen bedreiging voor de waterlinies en een vrijwel volledige mislukking.
Bovenal kan niemand zich voorbereiden op de versnelde technische vooruitgang tijdens een toekomstige oorlog. Ook grappig: de Duitsers die over onze waterlinies vlogen, hebben zelf twee waterlinies aangelegd.

- 'Het Fort aan de Middenweg heeft nog steeds origineel geschut en mitrailleurstellingen.'
Er is geen origineel geschut en de mitrailleuropstellingen zijn zonder mitrailleurs.

- 'Spijkerboor is het enige fort met geschut.'
En gelijktijdig afbeeldingen van de koepel van Fort bij Velsen tonen, is nogal in tegenspraak met elkaar. Op beide forten is nog geschut aanwezig.

- 'om voorbereid te zijn op een vijandig beleg kwamen delen van de Haarlemmermeer en de Beemster in de Stelling te liggen.'
Dat geldt niet voor de Beemster dat als inundatiegebied geheel buiten de hoofdverdedigingslijn lag. Trouwens, wanneer is een beleg niet vijandig? Nou, hagelslag!

- 'De Stelling van Amsterdam heeft nooit actief dienst gedaan.'
Het was ook nooit de bedoeling om in een oorlog gebruikt te worden, omdat het moest bijdragen aan de afschrikking. Als er nooit is ingebroken, zeg je ook niet dat het inbraakalarm nutteloos was. Bovendien, de tussen 1914 en 1919 gemobiliseerde militairen zouden je een stomp in je porum geven als je dat tegen ze kon zeggen.

Proefopstelling van vechtwagenhindernissen op Fort bij Edam.- 'Op Fort bij Edam werd een anti-tankversperring uit Roemenië nagebouwd. Roemeense agenten werden getraind om deze te saboteren.'
Dat was mijn theorie met een toevoeging van de schrijver. Inmiddels is gebleken dat het gaat om een Nederlands ontwerp uit 1950. Mijn informatie en theorie zijn gebruikt door partijen die niets van me willen aannemen!?

- 'De Nieuwe Hollandse Waterlinie kende een permanente bezetting van ongeveer 12.000 man ... In vredestijd waren de forten niet bemand.'
Dat is natuurlijk een heel grappige tegenstrijdigheid. Of 12.000 man maar niet op de forten? Wat is het? Geen permanente vredesbezetting en daarom - op enkele korte uitzonderingen na - onbemande forten. Maar wel een geplande oorlogsbezetting van in totaal 32.000 militairen, die in 1914 daadwerkelijk werden gemobiliseerd. (Zie bezettingsstaat NHWL in een artikel hierboven.)

- 'Op Fort bij Spijkerboor was een radarstation van de Royal Air Force gebouwd ... ze luisterden het vijandelijke vliegverkeer af.'
Wie verzint zoiets??? Er waren geen radars maar radio-antennes, is niet gebouwd want men werkte in vrachtwagens, afluisteren doe je niet met radar en welk vijandelijk vliegverkeer was er in 1952? De echte taak was het verzorgen van een radiobaken voor de navigatie op de vliegroute tussen het Verenigd Koninkrijk en de Britse bezettingszone in het noorden van West-Duitsland. Een namenlijst van 13 Britse rangen en achternamen is bekend.

Producenten van dergelijke teksten: laat ze eens vooraf door deskundigen controleren en actualiseren? Is er een oud, achterhaald boek of een Wikipedia-deskundige gebruikt? Er bestaan geen "alternatieve feiten", historie is niet "ook maar een mening" en "het leek ons wel plausibel" is geen onderbouwing. Laten we ook hier, in het klein, strijden tegen Trumpiaanse onwetendheid, onzin en propaganda. Bewust of onbewust, groot of klein, onjuistheden en leugens zijn op de lange termijn schadelijk én steeds moeilijker te corrigeren. Zeker als het om officiële teksten zoals beleidsplannen en monumentbeschrijvingen gaat. Hoe zal er later over ons geoordeeld worden?

Zitten er dan geen fouten in mijn publicaties? Ja, natuurlijk wel! Dat probeer ik op verschillende manieren te voorkomen, onder andere door teksten zelf minstens drie keer te lezen en aan anderen voor te leggen. En ik sta wél open voor verbeteringen, dus laat van je horen als er volgens jou iets niet klopt.
Dat was het voor deze keer. Zal ongetwijvelt ooid moeten worden verfolgt...

 

Bescherming Bevolking Zaanstreek-Waterland

Tekst: René Ros.
Foto's: collectie Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam.
Met dank aan: Hans Baas (DStVA), Marcel Boonstra.

We gaan weer eens minder ver terug in de tijd, naar de Koude Oorlog. Een periode waar sommige mensen overeenkomsten met het heden zien. Wat niet klopt, omdat we toen de dreiging zagen en ruim geïnvesteerd hadden in afschrikking. Aan de hand van de papieren van één persoon en van een echtpaar wordt een inkijkje gegeven.

Voorzijde van zakboekje Bescherming Bevolking van A. Dekker.In februari ontvingen we vanuit de familie documenten van Adriaan Dekker (1930-2019) uit Purmerend. De eerste documenten, in chronologische volgorde, gaan over zijn militaire dienstplicht vanaf 1950. Hij moest zich voor een herhalingsoefening melden bij station Naarden-Bussum waar vrachtwagens klaar zouden staan om hem en lotgenoten naar de Weeshuiskazerne in Naarden te brengen. Daar was zijn Regiment Lichte Luchtdoel Artillerie (Reg.Lt.LuA) 'Kornwerderzand' gelegerd. In 1955 was er blijkbaar weer een herhalingsoefening en kreeg hij verlof vanuit de (nieuwe) Kolonel Palmkazerne in Bussum. Zijn dienstplicht eindigde in 1960 toen hij zijn plunjebaal bij Van Gendt en Loos of een station van de Nederlandse Spoorwegen moest inleveren voor terugzending.

Het was juni 1962 toen hij een oproep tot inlijving bij de Bescherming Bevolking (B.B.) Kring N.H.-c. ontving, en dat lijkt niet vrijwillig. Hij moest zich melden bij de Commandopost aan de Kaatjessteeg 10 te Purmerend (een nu niet meer bestaand adres). Hij was bestemd tot ordonnans bij de Geneeskundige Dienst. Een heuse akte van 15 juni 1962 is het bewijs dat hij formeel noodwachter was. Zijn B.B.-zakboekje vermeldt de functie van ordonnans, met de ULO-school aan de Naberstraat in Purmerend als plaats van opkomst in werkelijke dienst en paraatheidscontrole.

De B.B. was een civiele organisatie op militaire leest geschoeid, om als onderdeel van de civiele verdediging naast de militaire verdediging te functioneren. Haar taak was "het ongewapend beschermen van de bevolking en haar bezittingen, zowel als de bezittingen van openbare lichamen, tegen de directe gevolgen van oorlogsgeweld". Aanvankelijk was het de bedoeling om vooral vrijwilligers in te zetten, maar toen dat onvoldoende opleverde werden ook mannen na een militaire dienstplicht verplicht ingezet zoals Dekker. Het was geen voltijdsfunctie, maar een beperkt aantal uren per jaar voor cursussen en oefeningen naast de gewone baan. Toen de B.B. in 1986 werd opgeheven gingen de taken naar vooral de brandweer en het Rode Kruis.

Foto van brandoefening door de Bescherming Bevolking.Het was een mooie gelegenheid om een schenking uit 2012 beter te gaan bekijken, van een echtpaar dat samen bij dezelfde B.B. kring had gediend. Of zij en Dekker elkaar gekend hebben is niet bekend.
Het echtpaar betreft Simon Pieter van Vliet (1924-2011) en Nellie Pieterdina van Prinsze (1929-2008). Alleen van mevrouw is er een 'Vrijwillige Verbintenis' gedateerd 6 februari 1967 voor de functie van blokwachter, ter bescherming van de bevolking in haar eigen buurt.

Naast hun twee helmen en B.B.-baretemblemen zijn er meerdere documenten zoals handleidingen, de bekende 'Wenken', blanco formulieren en foto's van een nachtelijke "Oefening terrein Gem.Reiniging". Van de handleidingen zijn er twee exemplaren van 'Elementaire Handleiding voor Reddingswerk' en 'Samenvatting Rechtspositie Noodwachters'.

De handleidingen bevatten veel informatie over de B.B. met haar doel en opzet, maar ook praktische zaken zoals het reddingswerk en hoe om te gaan met 'aanvalwapens' zoals bommen en raketten. Een deel van de documenten was landelijk geproduceerd, maar elke kring had ook zijn eigen documenten.

Zo vullen de twee schenkingen elkaar aan en vertellen ze een deel van het verhaal over personeel van de Bescherming Bevolking in de Zaanstreek. Specifiek voor dit gebied is de folder van de Koninklijke Verkade Fabrieken N.V. te Zaandam: 'Gecomprimeerde voeding in tabletvorm'. Lang houdbare koeken als noodvoeding in de commandopost. Of in het noodpakket thuis, in de schuilkelder onder de trap, totdat de B.B. je kwam redden, verplegen en evacueren.

Bescherming Bevolking

 

Nieuw boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' (H)

Tekst: Alexander Senger en René Ros.

In het voorwoord stelt militair historicus en emeritus hoogleraar Wim Klinkert, dat het nieuwe boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' een fraai inzicht geeft in het ontstaan, opbouw en functioneren van de Stelling van Amsterdam.

Kaft van Kennismaken met de Stelling van Amsterdam.En zo is het ook precies bedoeld. Niet de individuele forten staan in de schijnwerpers, maar de Stelling van Amsterdam als militair afschrikwekkend systeem; een slimme combinatie van ondoorwaadbaar water, op de zwakke plekken beschermd door 'bewapend' betonnen verdedigingswerken, rondom de Nederlandse hoofdstad. Nergens anders in de wereld is dit principe zo effectief toegepast.

Maar hoe werkte dat systeem van inundaties en forten, hoe is het gebouwd en welke voorzieningen waren nodig om het daarbinnen zo'n negen maanden uit te houden? Hoe is het de Stelling in de Eerste en Tweede Wereldoorlog vergaan en hoe was het leven op de forten? Dat zijn enkele vragen die dit boek wil beantwoorden.

En tenslotte kijken we ook naar de huidige en toekomstige waarden van deze unieke verdedigingsgordel; wat hebben we tegenwoordig aan de forten, liniewallen, wegen en de polders waaruit de Stelling bestaat. De Stelling van Amsterdam is sinds 1996 UNESCO Werelderfgoed en het meer dan waard om in goede staat door te geven aan de volgende generaties.

Thema 'Boek Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' in Nieuwsbrief 561 (2025)
Kennismaken met de Stelling van Amsterdam
Introduction to the Defence Line of Amsterdam
Einführung in die Verteidigungslinie von Amsterdam

 

Foto van de Maand: Grenadiers

Tekst: René Ros.
Foto: collectie Doc.centrum Stelling van Amsterdam (NL-WpDStvA-C17088 en NL-WpDStvA-C17089).

Elke maand lichten we één historische foto uit met een korte toelichting omdat er niet meer over achterhaald kon worden. Meestal een recent verworven foto, soms een bijzondere die al langer geleden aan onze collectie is toegevoegd. Deze keer een foto van in de hofstad gelegerde Grenadiers die bij de hoofdstad moesten graven.

Grenadiers aan het graven bij Spaarndam.Er zijn meerdere bezettingsstaten van de Stelling van Amsterdam bekend, onder andere die van 1913, met aanpassingen in 1914. Het was een theoretische indeling, waar tijdens de mobilisatie in 1914 vrijwel zeker naar gehandeld is. Het komt vrijwel altijd overeen met eenheden van gelegerde militairen zoals genoemd op briefkaarten en controlelijsten. Maar naar mate de mobilisatie langer duurde, moeten er ook wisselingen (aflossingen) van eenheden zijn geweest.

Een deel van die wisselingen weten we door het dagboek van de Stellingcommandant. De opdrachtboeken van Bouwbedrijf Cornelissen uit Halfweg, in onze collectie aanwezig, zijn een andere bron. Daarin worden compagnies van het 3e Regiment Vesting-Artillerie* genoemd als tijdelijke reserve-troepen in het barakkenkamp in het sectorpark in Halfweg.

Onlangs verwierven we twee foto's met een achterzijde als een briefkaart, maar niet verzonden. De teksten voorop noemen samen een "Detachement Grenadiers", 1e Compagnie, IIIe Bataljon in april 1917 bij Spaarndam. Het Regiment Grenadiers was in Den Haag gelegerd en diende als lijfwacht van het staatshoofd. Maar deze elite-troepen moesten blijkbaar ook gewoon graafwerk doen.

Op beide foto's zijn militairen met scheppen te zien die grondwerk verrichten in de liniewal. Daarop zijn van houten wanden voorziene loopgraven te zien, maar ook betonnen scherfvrije onderkomens (schuilplaatsen). Op de foto rechts is links het dak van zo'n schuilplaats te zien.
Luitenant Rang schreef in zijn herinneringen over compagnieën die in 1917 op het Fort benoorden Spaarndam verbleven voor het inrichten van de voorstelling. Hij lijkt aan te geven dat het om 150 manschappen ging die elke 14 dagen wisselden.

Omdat de foto's niet als briefkaart verzonden zijn en de achterzijde geheel blanco is, weten we niet meer dan wat de foto's zelf laten zien. Maar daardoor weten we dus wel dat ook het keurkorps Grenadiers als goedkope arbeidskrachten werden ingezet om het verdedigend vermogen van de StvA bij Spaarndam te verhogen. Daarom zijn het voor ons bijzondere foto's, los van het feit dat het mooie, scherpe foto's zijn met veel interessante details. Ook deze foto is beschikbaar voor inzage of gebruik.

* Vooral compagnieën uit Zwolle, soms compagnieën uit Naarden, Utrecht en Gorinchem.

Positie van Spaarndam
Sectorpark Sloten, Afd. Materieel
Luitenant Rang
'Werken voor de Genie' in Nieuwsbrief 439 (2016)

 

Vond je een nieuwsbrief interessant? Maar ben je nog geen abonnee? Abonneer je dan op de Abonneren pagina om toekomstige nieuwsbrieven te ontvangen!

Deze nieuwsbrief is een uitgave van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. Abonnementen kunnen in uitzonderlijke situaties zonder informeren en/of zonder opgaaf van redenen geweigerd of beëindigd worden. De redacteurs en auteurs aanvaarden geen aansprakelijkheid, op welke wijze ontstaan, door het gebruik van de inhoud van de website, nieuwsbrief of andere publicatie, door welke persoon en voor welk doel dan ook. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden op deze website / nieuwsbrief te achterhalen. Eenieder die meent dat zijn/haar materiaal zonder voorafgaande toestemming hier is gebruikt, verzoeken wij om zich tot ons te wenden. Bij gebruik als bron voor publicaties en andere uitingen is bronvermelding verplicht en tevens wordt deskundige begeleiding, door bijvoorbeeld de redacteur of auteur, aanbevolen. In de nieuwsbrieven weergegeven meningen zijn een deel van een column of strikt persoonlijk tenzij expliciet anders is aangegeven. 'Majoor Van Hall' en 'Soldaat Troelstra' zijn fictieve militairen uit het verleden die dienen als pseudoniemen voor verschillende personen. Genoemde activiteiten zoals rondleidingen worden mogelijk door andere partijen georganiseerd en de verantwoordelijkheid voor inhoud, uitvoering e.d. ligt geheel bij de betreffende partij. De inhoud van een nieuwsbrief wordt na publicatie niet meer gewijzigd en kan later onjuist zijn gebleken of niet meer van toepassing zijn. De auteursrechten berusten bij René G.A. Ros tenzij anders is aangegeven.

Stelling van Amsterdam op Bluesky Doc.centrum Stelling van Amsterdam op LinkedIn

Deze website wordt verzorgd door particuliere experts en is geen website van een overheid.
Alle rechten voorbehouden, o.a. gebruik door commerciële partijen alleen met voorafgaande toestemming.
Stelling van Amsterdam. Een stadsmuur van water.
UNESCO Werelderfgoed sinds 1996
Fort bij Spijkerboor, een van de Beemster Forten van Natuurmonumenten (Advertentie)
 
 
 
Buch 'Einführung in die Verteidigungslinie von Amsterdam' gedruckt und digital - 3 Sprachen (Advertentie)