|
InleidingNa enkele beknopte 'dienstberichten' een uitgebreid artikel over de documenten van Sergeant Van Uden en vergankelijkheid. Verder een aankondiging voor een uitgebreide lezing in Amsterdam. De eerste foto van de maand gaat over de Amsterdamse grenswacht aan de Belgische grens. We blijven nog even reclame maken voor ons boek. Tenslotte cijfers over de scheepvaart door de oude en nieuwe sluizen van Fort Uitermeer. Tip: houd de cursor boven de afbeeldingen om een beschrijving te lezen.
|
Dienstberichten- Grenspaal O3 aan de Weg langs de Zijlwetering in de Vereenigde Binnenpolder nabij Spaarnwoude was in april gebroken aangetroffen en gemeld bij de gemeente Haarlemmermeer. Midden december is het in opdracht van de gemeente gelijmd, herplaatst en gemarkeerd maar wel blijvend beschadigd. Onze dank! (Met dank aan Wim Koelman.) - Staatsbosbeheer heeft enkele grenspalen op het Fort bij Marken-Binnen teruggeplaatst, met steenkorstmossen. De palen O7a, O7b en O7c stonden echter oorspronkelijk aan de oever en niet midden in de sloot. - Met groot genoegen kunnen we laten weten dat Wijnimport J. Bart wederom een jaar sponsor van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam is geworden. Wijnimport J. Bart is een importeur van gastronomische wijnen die levert aan de horeca en zakelijke relaties door heel Nederland. Gevestigd in het Fort benoorden Purmerend. - Door diverse omstandigheden zijn de luchtfoto's van de tentoonstelling op Fort aan het Pampus pas in juni 2025 vervangen door de foto's die we in 2023 hebben gemaakt. Ook komend seizoen kan je onze luchtfoto's van 42 forten van de Stelling van Amsterdam in de droge gracht van het fort bekijken. - Voor begin dit jaar ben ik gevraagd twee openbare lezingen te geven en die zijn inmiddels gepland. Kom jij een keer naar Amsterdam voor een presentatie over de Stelling van Amsterdam? - Op zondag 22 februari verzorgt Tom Sas een lezing over de film 'Holland Neutraal' uit 1917 met beelden over de Nederlandse krijgsmacht. Deze vindt plaats in het auditorium van het Waterliniemuseum op Fort bij Vechten.
|
Documenten van Sergeant Van UdenTekst: René Ros. Joost Italianer was vrijwilliger bij Natuurmonumenten, toen hij in 2023 helaas vroegtijdig overleed. Ter zijner herinnering is er door zijn familie een zitbank met zijn naam op de frontwal van Fort bij Abcoude geplaatst. Hij heeft menigmaal in alle rust alleen op het fort rondgelopen en gezeten. Het kan niet anders dan dat hij dat de laatste jaren nodig had. En toch gaat dit artikel ook over een sergeant Van Uden.
Kort daarvoor had ik muurteksten in Fort bij Uithoorn deels kunnen ontcijferen. Een jaar eerder was 'Beste Nederlanders' over de Stay Behind-organisatie Operaties gepubliceerd, waarbij veel betrokkenen konden worden geïdentificeerd. Net als personen in de daarna verschenen Mobilisatie Herinneringen van Lolke Rang. En twee militairen van het Fort aan het Pampus die waren overleden. Er was dus al de nodige ervaring met goede resultaten. Joost had een soortgelijke uitdaging en we maakten een afspraak voor zaterdag 28 augustus 2021 op Fort bij Abcoude. Hij had de sleutels geregeld en wees ons in de bomvrije kazerne op namen en jaartallen die in het baksteen van een binnenmuur waren gekrast. Hij was verheugd dat, op één na, de namen geïdentificeerd werden en dat ze tijdens een oefening in 1898 ingekrast moesten zijn. Zie het artikel daarover voor meer informatie. Bij die ontmoeting vertelde hij dat hij documenten had gekregen over een militair die tijdens de Mobilisatie 1914-1919 op Fort aan de Winkel gelegerd was geweest. Binnen een week kwam hij met de documenten langs in de bibliotheek op Fort Uitermeer en bespraken we het materiaal. Allebei niet wetende dat ik vier jaar later (november 2025) dat materiaal bij zijn weduwe mocht ophalen. "Van het concert des levens krijgt niemand een program."
Het nieuwste document is een getypte brief van een zoon of kleinzoon van Van Uden aan Jan Baalbergen (1932-2018), om te bedanken voor een rondleiding op Fort bij Abcoude op zaterdag 25 september (zonder jaar). Baalbergen was betrokken bij de Stichting Fort Abcoude en eindredacteur van het uitstekende boek over dat fort. De brief doet vermoeden dat het materiaal van Baalbergen of zijn nabestaanden afkomstig is. Dan zijn hij en Joost eerder de tijdelijke bewaarders van het materiaal geweest. In het Nationaal Archief werd over Van Uden alleen een controlelijst van inlijving in 1899 tot een overplaatsing in 1913 gevonden, hetgeen weinig toevoegde aan wat er uit zijn documenten was gehaald. Wel nieuw was "op marsch naar de Legerplaats bij Laren, aldaar aangekomen en gekampeerd" tijdens een herhalingsoefening in 1907. Zie de nieuwe biografie over Van Uden, gebaseerd op de documenten en de archiefstukken. Tevens zijn er in het materiaal twee groepsfoto's van militairen op Fort aan de Winkel aanwezig, waarvan één nogal verbleekt, en twee studiofoto's met Van Uden zelf. Ook twee exemplaren van vrijwel identieke krantenartikelen over een reünie in 1939. Van Uden was toen al overleden maar werd er in genoemd. Door het Ministerie van Defensie waren zoveel voorwaarden gesteld, dat de reünisten hun eigen fort niet konden bezoeken en vanaf de Winkeldijk moesten bekijken. Zie de link naar Delpher voor het krantenartikel. In een zakboekje zit een kennisgeving, opgesteld door de "officier belast met Winkelfort*", om bij opkomst voor een volgende mobilisatie te melden bij "openbare Lagere School aan "achter 't Vosje" Weesp". De handtekening-stempel leest als"J. Hommes", dat moet de Reserve-Tweede-Luitenant Jan Hommes zijn van wie we een gegraveerd glas in onze collectie hebben. Altijd leuk, om die verbanden te vinden. Daarnaast had Joost 15 militaire voorschriften uit 1908-1935 verzameld, welke boekjes zijn doorgenomen en ter raadpleging beschikbaar zijn. Ze zijn nogal gedetailleerd, over procedures, individuele commando's, sluiten van buskruitkisten en werken in munitiemagazijnen. Opvallend waren vier losse papieren in meerdere voorschriften: een lijst met reglement-artikelen over de taak van de Sergeant van de Week, een Indeling van gymnastiekgroepen, een "Appèls-Rapport van den 10 Februari '28" en "Opgave van korporaals en manschappen die vooraf moeten eten of voor wie eten moet worden warm gehouden". Papiertjes waar er vele van moeten zijn geweest, maar weinig van bewaard zijn gebleven.
* WINKELFORT was de telegraafnaam van het Fort aan de Winkel. Fort aan de Winkel
|
Les over de Stelling van Amsterdam bij VolksuniversiteitTekst: Volksuniversiteit Amsterdam. Wederom staat bij de Volksuniversiteit Amsterdam een uitgebreide lezing over de Stelling van Amsterdam op het lesprogramma. Deze vindt plaats op 10 februari aanstaande, wordt weer door René Ros verzorgd en iedereen kan deelnemen.
In de Vestingwet 1874 werden onze verdedigingslinies wettelijk vastgelegd waaronder een geheel nieuwe linie rond Amsterdam. Water vormde de eerste en belangrijkste verdediging en vervolgens verschenen forten op de plaatsen waar het water onvoldoende een barrière vormde. Maar zonder voldoende voeding en materiaal zou een vijand nooit lang te weerstaan zijn en ook daaraan is veel geld en aandacht geschonken. Tijdens de Eerste Wereldoorlog beleefde de Stelling van Amsterdam haar hoogtepunt toen duizenden militairen, veelal oudere dienstplichtigen, meerdere jaren in de forten leefden. Wie waren die militairen en wat was het doel van hun inzet en daarmee van de Stelling? Er heeft nooit een vijand voor de Stelling gestaan, maar is het daardoor nutteloos geweest? Tegenwoordig gebruiken we de Stelling als recreatiegebied en de forten voor heel verschillende doeleinden. In een multimediale presentatie maakt René Ros de vrijwel onzichtbare Stelling van Amsterdam zichtbaar. Hij voert sinds 1998 als vrijetijds-historicus archief- en veldonderzoek uit naar het militair erfgoed in de regio Amsterdam. De les duurt 1,5 uur en vindt op 15 oktober as. vanaf 19.30 uur plaats in het St. Nicolaaslyceum, Beethovenplein 2 in Amsterdam. Deelname is alleen mogelijk bij vooraf inschrijven en de kosten bedragen €22,00. Lezing De stelling van Amsterdam
|
Symposium over 145-jarige Stelling van AmsterdamTekst: Stichting Militair Erfgoed Groot-Amsterdam. Naar aanleiding van het 145-jarig bestaan van de Stelling van Amsterdam wordt op 14 maart een symposium georganiseerd. Medewerkers van fortbeheerders (bv. gidsen en communicatie), overheden (cultuur, erfgoed en ruimtelijke ordening) en andere geïnteresseerden zijn van harte welkom.
Het symposium zal plaatsvinden op zaterdagmiddag 14 maart aanstaande van 13.30 uur tot 17.00 uur (inloop tot 14.00 uur). En wel in een zaal van het Cruquius Museum, gelegen tussen Haarlem en Hoofddorp. De kosten bedragen 25 euro incl. btw en er moet vooraf aangemeld en betaald worden. Zie de links hieronder voor meer informatie over het programma en aanmelden
|
Foto van de Maand: GrenswachtersTekst: René Ros. Elke maand lichten we één historische foto uit met een korte toelichting. Meestal een recent verworven foto, soms een bijzondere die al langer geleden aan onze collectie is toegevoegd. Deze keer een foto van de grenswacht aan de Belgische grens.
Ook is bekend dat het Amsterdamse 7e Regiment Infanterie een van de regimenten was die de grenswacht een periode heeft uitgevoerd, vanaf kort na de mobilisatie op 1 augustus 1914 tot in ieder geval december van dat jaar. De militie-plichtigen in die regimenten waren jonger dan 25 jaar en werden niet in de forten gelegerd, maar ingedeeld bij een van de vier divisies van het Veldleger in ons land. Gezien de vermoedelijke Nederlandse vlag achter de versperring moet de foto vanaf de Belgische kant gemaakt zijn. De Belgische vlag kan het niet zijn geweest, daar wapperde toen een Duitse vlag die qua kleuren destijds wel op de Nederlandse vlag leek. De mannen staan op een bakstenen duiker met hekwerken, voor een wegversperring. Het geweer van de fotograaf staat rechts tegen het hek. De andere twee militairen hebben hun geweer met bajonet in de hand. Links is geen greppel langs de weg, rechts wel en de weg maakt een slinger naar rechts. De duiker kan op een paar plekken zijn geweest waar een beekje de grens vormde. De locatie lijkt heel erg op de Grazekeische Vonder, waar waarschijnlijk door Duitse troepen achtervolgde Belgische troepen de grens over kwamen. En waar we in april 2025 dat verhaal ter plekke hebben herinnert. Daarom is het voor ons een bijzondere foto, los van het feit dat het een zeldzame foto is. Ook deze foto is beschikbaar voor inzage of gebruik. Thema 'Amsterdammers op grenswacht in Brabant' in Nieuwsbrief 471 (2019)
|
Nieuw boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' (H)Tekst: Alexander Senger en René Ros. In het voorwoord stelt militair historicus en emeritus hoogleraar Wim Klinkert, dat het nieuwe boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' een fraai inzicht geeft in het ontstaan, opbouw en functioneren van de Stelling van Amsterdam.
Maar hoe werkte dat systeem van inundaties en forten, hoe is het gebouwd en welke voorzieningen waren nodig om het daarbinnen zo'n negen maanden uit te houden? Hoe is het de Stelling in de Eerste en Tweede Wereldoorlog vergaan en hoe was het leven op de forten? Dat zijn enkele vragen die dit boek wil beantwoorden. En tenslotte kijken we ook naar de huidige en toekomstige waarde van deze unieke verdedigingsgordel; wat hebben we tegenwoordig aan de forten, liniewallen, wegen en de polders waaruit de Stelling bestaat. De Stelling van Amsterdam is sinds 1996 UNESCO Werelderfgoed en het meer dan waard om in goede staat door te geven aan de volgende generaties. Review: "Diese kompakte Darstellung gibt Antworten auf die wichtigsten Fragen zu dem rund um Amsterdam liegenden fortifikatorischen UNESCO-Weltkulturdenkmal und besticht durch seine übersichtliche Abfolge der wesentlichen Themenbereiche." (Deze compacte publicatie beantwoordt de belangrijkste vragen over de UNESCO-werelderfgoedforten rondom Amsterdam en overtuigt door de heldere volgorde van de essentiële onderwerpen.) 'Rezension Einfuhrung in die Verteidigungslinie von Amsterdam' in Am Wall jrg. 2025 nr. 133, Hans-Rudolf Neumann) Thema 'Boek Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' in Nieuwsbrief 561 (2025)
|
Noord-Hollands Archief: Vaartuigen door Fort UitermeerTekst en foto: René Ros. Dit is het laatste artikel van de serie over twee jaar structureel archiefstukken zoeken en raadplegen in het Noord-Hollands Archief te Haarlem, waarvoor het laatste bezoek in december plaatsvond. Dit artikel gaat niet over het opzienbarendste onderwerp, maar toch wel interessant: de vaartuigen door de sluis van het Fort Uitermeer.
Gehoopt werd om hele lijsten met namen van vaartuigen en schippers te vinden, of anders vaartuigtypen en hun vracht. De inventaris-omschrijving gaf aan dat het alleen om deze sluis en die in het "kanaal door Gooiland" (o.a. Gooische Vaart?) zou gaan. Die omschrijving bleek nogal incompleet, maar daardoor was het wel gevonden. In de dozen zaten mappen per jaar met correspondentie over de waterstanden in geheel Noord-Holland, van Texel via Hoorn tot Muiden. In elke map zat wel of niet één pagina met het aantal vaartuigen per maand in het voorgaande jaar, dat de sluis op het Fort Uitermeer had gepasseerd. Als een dergelijk overzicht in een jaarmap zat, dan was dat redelijk voorin en hoefde de rest niet doorgebladerd te worden. Maar als het niet in een map zat, bleek dat pas nadat alle papieren bekeken waren! Voor de jaren 1867-1871 en 1877-1880 werden de overzichten gevonden en gefotografeerd. En de schouders konden na afloop in een mitella. Vervolgens thuis op de bank de getallen overgetypt in de database, zodat dit uitgerekend kon worden: van de negen jaren was 1879 met 2.739 vaartuigen het stilste jaar, en 1871 met 8.228 het drukst. Die laatste betekent ongeveer 26 vaartuigen per dag, exclusief zondagen. Gemiddeld waren het 5.434 vaartuigen per jaar, een bedrijvigheid van zo'n 14 per dag. In 1879 en 1880 werden houtvlotten apart genoemd, respectievelijk 2 en 6 stuks, wijzend op wat bosbouw of bouwwerkzaamheden. Er was een sterke daling tussen de twee perioden met gevonden materiaal, maar de snelheid daarvan is niet te achterhalen door het ontbreken van cijfers over de tussenliggende zes jaren. In 1871 en eerder waren er gemiddeld 6.600 vaartuigen per jaar en 3.900 daarna. Wellicht door de opening van de spoorweg Amsterdam - Amersfoort in 1874? Wie weet waar die daling door werd veroorzaakt?
|
|
Deze nieuwsbrief is een uitgave van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. Abonnementen kunnen in uitzonderlijke situaties zonder informeren en/of zonder opgaaf van redenen geweigerd of beëindigd worden. De redacteurs en auteurs aanvaarden geen aansprakelijkheid, op welke wijze ontstaan, door het gebruik van de inhoud van de website, nieuwsbrief of andere publicatie, door welke persoon en voor welk doel dan ook. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden op deze website / nieuwsbrief te achterhalen. Eenieder die meent dat zijn/haar materiaal zonder voorafgaande toestemming hier is gebruikt, verzoeken wij om zich tot ons te wenden. Bij gebruik als bron voor publicaties en andere uitingen is bronvermelding verplicht en tevens wordt deskundige begeleiding, door bijvoorbeeld de redacteur of auteur, aanbevolen. In de nieuwsbrieven weergegeven meningen zijn een deel van een column of strikt persoonlijk tenzij expliciet anders is aangegeven. 'Majoor Van Hall' en 'Soldaat Troelstra' zijn fictieve militairen uit het verleden die dienen als pseudoniemen voor verschillende personen. Activiteiten zoals rondleidingen worden mogelijk door andere partijen georganiseerd en de verantwoordelijkheid voor inhoud, uitvoering e.d. ligt geheel bij de betreffende partij. De inhoud van een nieuwsbrief wordt na publicatie niet meer gewijzigd en kan later onjuist zijn gebleken of niet meer van toepassing zijn. De auteursrechten berusten bij René G.A. Ros tenzij anders is aangegeven. |
Nieuwsbrief 566
Ik had Joost wel eens bij activiteiten getroffen als één van de enthousiaste fortgidsen van Natuurmonumenten in de Gooi en Vechtstreek. In 2021 vroeg hij hulp bij een vraagstuk waar hij en zijn mede-gidsen niet uitkwamen. Niet iedereen kan en doet zoiets. Ik vermoed dat hij voor zijn werk vaak genoeg getuige-deskundigen heeft ingeschakeld.
Dat materiaal gaat over Hermanus van Uden en bevat twee militaire zakboekjes en de brieven die hij van het Ministerie van Oorlog zorgvuldig moest bewaren. Zoals de inschrijvingen en ontslagen van Landweer en Landstorm. Maar het oudste document is een brief van de gemeente Bussum van 5 augustus 1914, dat zijn huis mogelijk gesloopt moet worden vanwege de verboden kringen. Ben je gemobiliseerd voor het vaderland om huis en haard te verdedigen, krijg je te horen dat je door datzelfde vaderland mogelijk je huis en haard kwijt raakt! Er is ook correspondentie uit december 1919, toen hem werd opgedragen zijn uitrusting in te leveren, terwijl hij dat al had gedaan.
"Ik denk dat die soldaten dit heel amusant zouden hebben gevonden" schreef Joost over de ingekraste namen. Daarom heb ik er geen twijfel over dat, als er een hiernamaals bestaat, Joost de jongemannen van 1898 maar ook Van Uden heeft uitgehoord en bijgepraat. De band die ze met het Fort bij Abcoude hadden, was immers zo groot dat het in het fort is vastgelegd. De jongemannen lieten hun namen in de bakstenen achter en Joost op een zitbank. Dat ook hij in vrede moge rusten.
Volksuniversiteit Amsterdam heeft een bijzondere band met de Stelling van Amsterdam - in 1913 werden er cursussen op de forten verzorgd, om "de stemming opgewekt te houden en demoralisatie tegen te gaan". In deze lezing vertelt René Ros je over de 43 forten en batterijen rond de hoofdstad. De lezing is ook leerzaam en interessant voor gidsen en andere fortbetrokkenen!
Dit jubileum-symposium wordt georganiseerd door de Stichting Militair Erfgoed Groot-Amsterdam (MEGA) in samenwerking met het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam (DStvA) en het Cruquius Museum. Sprekers zijn Prof. dr. Wim Klinkert, Bas Kreuger en René Ros.
Deze foto is van een wachtpost aan de Belgische grens en is door een J. Bonte (niet geïdentificeerd) naar familie in Almelo gestuurd. Het was op 5 Nov. 1914 vanuit een timmerfabriek in Tilburg verzonden, maar het is niet bekend bij welk regiment infanterie Bonte behoorde. Wel is bekend dat vanuit Tilburg gerouleerd werd naar onder andere Baarle en vervolgens naar de grens om daar wacht te lopen.
En zo is het ook precies bedoeld. Niet de individuele forten staan in de schijnwerpers, maar de Stelling van Amsterdam als militair afschrikwekkend systeem; een slimme combinatie van ondoorwaadbaar water, op de zwakke plekken beschermd door 'bewapend' betonnen verdedigingswerken, rondom de Nederlandse hoofdstad. Nergens anders in de wereld is dit principe zo effectief toegepast.