|
InleidingEerst over een grote bodemvondst van Duits beton en baksteen 'op Zeeburg'. Zoeken op postcode is geactualiseerd en geeft nu ook een lijst van objecten zoals forten. Een artikel over een zogenoemde nummerkist met bijzonder gereedschap. Verder deel 3 over de schenking van facsimile's van historische boeken en tenslotte een protestantse foto van de maand. Tussendoor weer aankondigingen van aanstaande activiteiten. Tip: houd de cursor boven de afbeeldingen om een beschrijving te lezen.
|
Dienstberichten- Het eerste artikel van deze nieuwsbrief is de 4.000ste van alle 578 nieuwsbrieven! Het aantal woorden gaat daarmee over de 1.436.000 en nadert de 3.500 A4-pagina's. Als de database het goed geteld heeft. Met de gemiddelde leestijd kost het 107 uur om alle nieuwsbrieven te lezen. Wie gaat de uitdaging aan? - Na ons artikel 'Duits radarstation behouden?' in onze vorige nieuwsbrief, kwam er aanvullende informatie binnen. Deze tekst is als aanvulling aan het artikel toegevoegd: - De Inspiratiegids is helaas toch nog niet op. Mocht je een exemplaar aantreffen en meenemen, lees dan ook dit artikel: - Onze bibliotheek op Fort Uitermeer is in de wintermaanden over het algemeen niet op de maandagmiddag, maar op de dinsdagmiddag open. Het maken van een afspraak vooraf blijft wel nodig. De planning voor heel 2027 is inmiddels bekend en kan steeds voor de volgende acht weken geraadpleegd worden op: - Het Nationaal Archief heeft een nieuwsbericht en een zoekhulp-pagina gepubliceerd over de KMAR gegevens die onlangs met onze medewerking beschikbaar zijn gekomen. - Het NIOD heeft op 14 oktober jl. een artikel gepubliceerd over het seksueel geweld in de bewaringskampen waarvoor tussen 1945 en 1948 ook een aantal forten van de StvA zijn gebruikt. Fort bij Edam was een vroeg bewaringskamp en exclusief voor vrouwen en kinderen, het kamp werd niet in het artikel genoemd maar dat wil niet zeggen dat er niets is gebeurd. Dat geld ook voor Fort benoorden Purmerend, waar gevangene Dirk van Berge niets over dat soort geweld heeft verteld. Andere, latere kampen waren gemengd. In de titel van het NIOD artikel kan je wel een ongepaste woordgrapje opmerken. - Een aantal overbodige elektronica, boekwerken en foto's wordt de komende maanden op Marktplaats verkocht. Elektronica die niet voldeed of niet meer nodig bleek (bv. na corona). Maar ook boeken en foto's die niet in de collectie passen, waarvan de opbrengst in de donatiepot gaat. Zie het huidige aanbod via onderstaande link en volg de verkoper (knop rechtsboven) voor toekomstige advertenties.
|
Duitse schietbaan gevondenTekst en foto: René Ros. Eind november 2025 werd ik benaderd door Bureau Monumenten en Archeologie (BMA) van de gemeente Amsterdam. Op het voormalig Militair Terrein Zeeburg (Zeeburgereiland) waren gebouwresten gevonden. Of ik kon helpen en wellicht relevante bouwtekeningen en foto's had. Ja, natuurlijk. Op de tweede graafdag ben ik ter plekke gaan kijken. BMA wist nog niet wat het was, maar gezien de ligging en de oriëntatie moest het volgens mij te maken hebben met de schietbaan. Naar mate er meer met graafmachine en scheppen uitgegraven werd, was het mij duidelijk dat het te maken had met de schietdoelen van die schietbaan.
Uiteindelijk werd goed duidelijk dat het een deel van de schietdoelen betrof, waarvan de noordelijke helft eerder moet zijn gesloopt. Het bestond uit een betonnen fundering met restanten van houten palen daarin, vermoedelijk voor het bevestigen van de schietdoelen. Het bakstenen gebouwtje van ongeveer 4 bij 5 meter moet voor personeel geweest zijn, dat de schietdoelen verzorgde: score bepalen, gaatjes dichtplakken en de papieren doelen vervangen. De muur in de richting waarvan werd geschoten was van baksteen maar wel extra dik (ca. 40 cm.), deze muur was omgevallen maar nog aanwezig. In de grond erachter, waar een aarden wal als kogelvanger moet zijn geweest, werden veel kogels (geen hulzen) van verschillend klein kaliber gevonden. Binnenkort wordt een rapport van BMA verwacht met meer details. Twee Duitse militairen, door de geallieerden opgeroepen om te deserteren, zijn op 13 mei 1945 op het Zeeburgereiland geëxecuteerd. Dat is dus na de bevrijding en werd uitgevoerd door krijgsgevangen Duitse militairen met medewerking van de Canadese troepen. Een bizarre situatie. Het is logisch om aan te nemen dat deze executies hebben plaatsgevonden op een locatie waar de kogels in een kogelvanger zouden worden opgevangen. Een bestaande schietbaan dus, zodat aan de gevonden restanten mogelijk een (on)menselijk verhaal is verbonden. De hoop was dat daarom de restanten, wellicht deels gereconstrueerd en/of verplaatst, behouden zouden blijven. Inmiddels zijn de bakstenen resten afgevoerd en is de betonnen fundering onder een verhoging opgenomen in een opslagplaats met stelconplaten. Militair Terrein Zeeburg (infrastructuur)
|
Les over Bouw van Stelling-fortenTekst: Volksuniversiteit Amsterdam. Op 18 november wordt voor de eerste keer een les bij de Volksuniversiteit Amsterdam verzorgd over de bouw van de betonnen gebouwen van de forten van de Stelling van Amsterdam. LET OP: LAATSTE KANS! De 'les' gaat door aangezien er voldoende aanmeldingen zijn.
Samen met Stelling van Amsterdam deskundige René Ros ga je de foto's bekijken: wat valt je op en wat is dat daar? En wat zie je nog over het hoofd? Een stap terug in de tijd van de toenmalige bouwwereld. Ook de bouw van bomvrije gebouwen op andere forten moet volgens die werkwijze hebben plaatsgevonden. De forten zijn een onderdeel van de De Stelling van Amsterdam, UNESCO Werelderfgoed sinds 1996. Water vormde de eerste en belangrijkste verdediging en vervolgens verschenen forten op de plaatsen waar het water onvoldoende een barrière vormde. Tijdens de Eerste Wereldoorlog beleefde de Stelling van Amsterdam haar hoogtepunt toen duizenden militairen, veelal oudere dienstplichtigen, meerdere jaren in de forten leefden. De lezing is interactief doordat deelnemers gevraagd wordt te zeggen wat ze in elke foto opmerken en herkennen. De presentator wijst daarna op de niet opgemerkte zaken en geeft achtergrond-informatie. Uitermate interessant voor fortengidsen en anderen. René Ros voert sinds 1998 als vrijetijds-historicus archief- en veldonderzoek uit naar het militair erfgoed in de regio Amsterdam. De les duurt 1,5 uur en vindt op 18 november as. vanaf 19.30 uur plaats in het St. Nicolaaslyceum, Beethovenplein 2 in Amsterdam. Deelname is alleen mogelijk bij vooraf inschrijven en de kosten bedragen €22,00. Lezing 'Bouw van Stelling-forten in foto's' op website Volksuniversiteit Amsterdam
|
Meer vinden op postcodeTekst: René Ros. Wanneer het op de website beschikbaar kwam, is niet meer eenvoudig te achterhalen. Maar al héél lang kan je zoeken op een postcode en dat was ook al héél lang hetzelfde. Tijd voor een flinke verbouwing en uitbreiding van de mogelijkheden. Je krijgt er nu ook een lijst van objecten in dat postcodegebied te zien. Tot voor kort kon je op de betreffende webpagina de vier cijfers van je postcode intypen en op de knop Zoek drukken. Je kreeg dan een tekst of dat postcodegebied in het toenmalige Amsterdam en binnen of buiten de Stelling lag. Daarbij werd ook aangegeven of het in de verdedigingszone lag of een inundatiegebied betrof. Zo kon je zien of eerdere bewoners van jouw postcodegebied (welke indeling toen uiteraard nog niet bestond) moesten evacueren als de Stelling in paraatheid zou worden gebracht. Ook gaf het aan in welke sector, groep of vak het viel met een plattegrond van de sector en links naar meer informatie.
Bedenk dat hedendaagse postcodegebieden en gemeentegrenzen niet (meer) overeenkomen met de toenmalige indeling van sectoren, groepen en vakken. Oorspronkelijk was de papieren PostcodeAtlas met diskette uit 1994 gebruikt, met zelf daarop de grenzen van de Stelling getrokken (zie foto links). Die atlas is nogsteeds onderdeel van onze collectie, als herinnering aan de vele uren die ervoor nodig waren. De plaats, gemeente, provincie en het aantal inwoners werden er al bij genoemd, nieuw zijn de wijken en buurten. Deze gegevens zijn afkomstig van de Kerncijfers per postcode van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Gemeentelijke herindelingen en inwonerscijfers zijn hiermee ook geactualiseerd. Van de 4071 postcodegebieden liggen 33 in het toenmalige Amsterdam, 233 in de Stelling en 3785 erbuiten. Binnen de Stelling zijn nu ongeveer 1,4 miljoen inwoners, ruim het dubbele van 1904. Het gebied vóór de hoofdverdedigingslijn, dus inundatiegebied en/of verdedigingszone, heeft nu ongeveer 650.000 inwoners. Bij toeval werd opgemerkt dat een adres bij het radarstation Seeadler in een nieuw postcodegebied 1384 terecht was gekomen, waarschijnlijk door de gemeentelijke herindeling, van Muiden via Weesp naar Amsterdam, en door de nieuwbouwwijk in de Bloemendalerpolder. Dat zijn wijzigingen die moeilijk te vinden en te verbeteren zijn. Laat het alsjeblieft weten als je zoiets opmerkt. Echt nieuw aan de webpagina is dat nu onderaan een overzicht wordt getoond van alle objecten* die bekend zijn in het vier-cijferige postcodegebied waarop je gezocht hebt. De namen worden getoond en het is een klikbare link als er een webadres voor bestaat. Maar let op, dit zijn niet alle objecten die in onze database zitten of op de website worden genoemd. Als de informatie in de database wordt bijgewerkt, dan verschijnt het ook op de postcode-zoekpagina. Meld het gerust als je onjuistheden denkt te zien. In de loop der tijd kunnen de overzichten uitgebreid worden en ook correcties aan adressen én de postcodes gemaakt worden. Met MS Word of een GIS is zoiets niet mogelijk.
De zoekpagina is vooral voor de Stelling van Amsterdam bedoeld, het staat immers op de website daarover. Maar onze database is landelijk en bevat zelfs buitenlandse objecten. Bij meerderheid is intern besloten om ook objecten die niet tot de StvA behoren te kunnen vinden. Alle mensen die wonen in postcode-gebieden buiten de Stelling kunnen daardoor toch zien welke andere objecten in hun postcodegebied te vinden zijn. En Amsterdammers vinden ook Koude Oorlog-objecten met hun postcode. * Alleen zelfstandige, niet vertrouwelijke objecten en niet hun onderdelen. Postcode Zoeken
|
Lezing Stay Behind-organisaties op Fort bij UithoornTekst: stichting Cultureel Erfgoed Koude Oorlog (CEKO), René Ros, Markus van der Vlugt (PH35FBU). Het evenement '35 jaar Einde Koude Oorlog' (EKO 1991-2026) zal worden gehouden gedurende het weekend van zaterdag 12 december & zondag 13 december 2026. Stichting Cultureel Erfgoed Koude Oorlog (CEKO) is de initiatiefnemer en het Fort bij Uithoorn is een van de deelnemende locaties.
Of je nu een geschiedenisfanaat bent, een avontuurlijke ontdekker, of gewoon nieuwsgierig naar deze bijzondere periode, samen brengen we het erfgoed van de Koude Oorlog in Nederland tot leven. Op de website '35 jaar EKO' vind je een overzicht van alle deelnemende locaties in Nederland. Een aantal van de locaties vormen een radionetwerk. Het Fort bij Uithoorn is vooralsnog de enige locatie in de regio Amsterdam die deelneemt. Als depot van de Stay Behind-organisatie 'Operaties' werd het oude fort in het geheim hergebruikt tijdens de Koude Oorlog. Het fort is open voor bezoekers en er worden rondleidingen gegeven. En op juist die historische locatie verzorgt René Ros een lezing over de Stay Behind-organisaties. Na de Tweede Wereldoorlog zijn de Stay Behind-organisaties Operaties en Inlichtingen opgezet, onterecht ook wel 'Gladio' genoemd. Het doel was om bij het uitbreken van een nieuwe oorlog verzetsactiviteiten te organiseren, waarbij men vooral dacht aan een inval van Rusland (toen USSR) en haar bondgenoten. De lezing is gebaseerd op de publicatie 'Beste Nederlanders' over een brief van het hoofd van de sectie Sabotage van Operaties, werkend onder de dienstnaam 'Pelt'. Het bevat naast de brieftekst, ook de resultaten van onderzoek ter verificatie en ter aanvulling van de brief. Het radiostation PH35FBU wordt tijdelijk in de originele telegrafistenkamer gevestigd voor verbindingen over de hele wereld en is te zien tijdens de rondleiding. In de bergloods is er uitleg over telegrafie en kunnen kinderen telegrafie-berichten zenden. Er wordt uitleg over radiocommunicatie en noodcommunicatie gegeven. René Ros verzorgt lezingen over de geheime Stay Behind verzetsorganisaties op zaterdag om 11.00 uur en zondag om 15.00 uur in de fortwachterswoning. Een lezing over de Koude Oorlog wordt door Paul Hoogers op zondag om 11.00 uur gegeven. De fortgebouwen zijn alleen toegankelijk als onderdeel van een rondleiding door gidsen. Deze rondleidingen starten zodra er voldoende deelnemers zijn. De bergloods is wel vrij toegankelijk en er zijn doorlopende activiteiten en consumpties verkrijgbaar. Locatie: Fort bij Uithoorn '35 jaar EKO' op website stichting Cultureel Erfgoed Koude Oorlog
|
De man met hamer, leerploeg en nummerkistTekst en foto's: René Ros. Ik heb een nummerkist gevonden! Wat is een nummerkist? Weet ik veel, maar het staat op de deksel geschilderd met ook een infanterie-regiment. Wat zit er in? De kist zat dicht. Laten we de kist in dit artikel gaan openen. Dat was kort gezegd de discussie in de Signal-groep van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. Peter Schat had in een vitrine van kringloopwinkel De Lokatie in Amsterdam-Noord een kist gezien met de tekst "Nummerkist St. III 4RI". Die eenheid was makkelijk, de Staf van het derde bataljon van het vierde Regiment Infanterie. Het bataljon vond haar oorsprong in Charleroi in 1814, werd in 1830 opgeheven, in 1839 in Venlo weer opgericht en daarna driemaal vernummerd. Van 1913 tot 1922 was het in Leiden in garnizoen, totdat het in 1922 mobilisabel werd. Voor zover we konden achterhalen is het in 1939 gemobiliseerd en was het in de Meidagen 1940 betrokken bij de gevechten op en rond vliegveld Valkenburg. Gezien de gebruikssporen vermoeden we dat de houten kist door de staf in de periode 1913-1922 in gebruik werd genomen.
Maar was de kist leeg of zat er nog wat in? Peter had niet gevraagd om de vitrine en de kist te openen. Toevallig was René de volgende dag in de omgeving en vroeg vriendelijk doch dringend de kist te openen. Of de inhoud compleet was kon moeilijk bepaald worden, maar er zat veel in en was zéker niet leeg. Maar ja, hoort een nummerkist van het Leidse 4e in de collectie van een documentatiecentrum dat zich bemoeit met de Stelling van Amsterdam? In de collectie van het Nationaal Militair Museum was geen nummerkist te vinden, dus werd een poging gedaan een curator aan de draadloze telefoon te krijgen. Dat lukte na de lunchpauze en aangegeven werd dat het niet hoog op de wensenlijst stond en van aankoop werd afgezien. De kringloopwinkel had de historische waarde niet gezien en het NMM nu eigenlijk ook niet, vonden we. We hadden de kist meteen moeten kopen, maar er was onnodige twijfel omdat het niet direct Stelling-gerelateerd was. Op zaterdag was onze conclusie dat elke staf en compagnie, ook van de infanterie-regimenten in de Stelling, een dergelijke kist gehad moeten hebben. En dat ze zeldzaam lijken te zijn - zeker gevuld! - zodat wachten op een nummerkist van een Amsterdams regiment lang zou duren. Die zaterdag was ook nog eens een kortingsactie zodat Peter en René bij de kassa voor een zeer schappelijk bedrag de kist in bezit overnamen. Wel benieuwd welke persoon deze kist al die jaren als een tijdcapsule met inhoud bewaard heeft. Een sergeant-administrateur van 4RI die het in 1940 mee naar huis nam, in Amsterdam-Noord is gaan wonen en daar overleed? Het antwoord op die vraag zal nooit gegeven worden en aan de kringloopwinkel vragen werd bij voorbaat kansloos geacht.
Van de nummers was de serie 0 t.e.m. 8 aanwezig, voor de negen zal de zes gebruikt zijn. De letters zijn beperkter, de 'harde' serie heeft alleen de letters I, L, R en W. Met die vier letters kon zowel 'RI' voor Regiment Infanterie als 'LWI' voor 'Landweer Infanterie' geslagen worden. En alleen de I, de hoofdletter i, om het bataljon in romeinse cijfers weer te geven. Terwijl de 'zachte' serie alleen een I had en mogelijk ontbreekt de 'R' (regiment). Verder zaten er verschillende (jute- en haak)naalden, boortjes, klinknagel ophaler en dopper, draad op wikkels en gereedschappen voor textiel en leer in. En een tweetal vreemde blobben materiaal. Een ervan is mogelijk was en het restant van de papieren wikkel had de teksten "Ankerwaage Gesellschaft Göppingen" (opgericht 1940), "gelb" en "Summer u. Winter". Met een leren riem om het gereedschap aan de middel te hangen. "Geo.Barn?ley & Sone Sheffield England" stond er in een vreemd metalen ding. Dat moet 'George Barnsley and Sons' zijn dat sinds 1839 bestaat en nog steeds vanuit Sheffield gereedschappen voor leerbewerking levert. Het bleek een Plough Gauge (lett. breedte ploeg) te zijn om banden leer te snijden en wordt nog - voor 258 Britse ponden - geleverd! De Plough Gauge kwam niet voor in hun catalogi van 1898 en 1927, zodat het mogelijk van na 1927 is, maar dat wil niet zeggen dat de hele kist van na 1927 is. Ook is het niet uit te sluiten dat de kist uit 1939-1940 dateert, maar sterk lijkt op nummerkisten vanaf bijvoorbeeld 1900. De slijtage van een paar onderdelen was wel veel voor iets dat maar een half jaar in 1939-1940 gebruikt zou zijn. Had de eerste gebruiker nou maar het jaartal met die slagcijfers in het hout van de kist geslagen... Veel manschappen kwamen voor hun nummer op, en dat nummer moest wel op uitrustingsstukken staan om verwisseling en verdwijnen te voorkomen. In een controlelijst van Milicien-Stukscommandant Pieter Johannes Jorissen (1893-1966) troffen we een vermelding dat er 0,26 gulden (vergl. 3,70 euro) op zijn soldij werd ingehouden omdat hij een paar wollen handschoenen (in juli! 1913) had kwijtgemaakt. Daar bovenop kwam 0,06 gulden (vergl. 0,85 euro) voor het nummeren. Het is geen krijgshaftig klusje waar je een oorlog mee wint, maar het past bij de benodigde orde en discipline in vredestijd. Deze zeldzame nummerkist is daar een eenzame getuige van, ook voor de staven en compagnieën in de Stelling. Met wat minder discipline maar wel teamwerk werd de kist gevonden, geduid en verworven. Als nummer 17968 is de kist (7 kilo en ca. 16 liter) in de collectie opgenomen en net als de rest beschikbaar voor inzage en bruikleen. Dat nummer gaan we niet met slagcijfers in de kist slaan. En als je regelmatig een kringloopwinkel bezoekt en je ziet iets dat interessant voor ons kan zijn, neem dan zeker contact op! 'Trein-voertuigen bij een regiment infanterie' in Onze neutraliteit; geïllustreerd maandschrift, jrg 2, 1917, no. 2, 15-12-1917 op website Delpher
|
Lezing Stay Behind-organisaties in SleeuwijkTekst: René Ros (DStvA). Op dinsdag 15 december organiseert de Historische Kring het Oude Land van Heusden en Altena een lezing over de Stay Behind-organisaties in Nederland. In haar gebied liggen twee forten die door een van de twee organisaties zijn gebruikt. De lezing geeft een overzichtelijke samenvatting, ondersteunt met beelden, over wat we weten over de Stay Behind-organisaties.
De lezing is gebaseerd op de publicatie 'Beste Nederlanders' over een brief van het hoofd van de sectie Sabotage van Operaties, werkend onder de dienstnaam 'Pelt'. Het bevat naast de brieftekst, ook de resultaten van onderzoek ter verificatie en ter aanvulling van de brief. Hierdoor is veel nieuwe informatie aan het licht gekomen. Zo weten we nu welk Amsterdams grachtenpand ze als kantoor gebruikten. En ook welke forten ze gebruikten: Fort bij Spijkerboor, Fort bij Uithoorn, Fort bij Nigtevecht, Fort op de Biltstraat, Fort aan de Uppelse Dijk (nu weer Fort Altena) en Werk aan de Bakkerskil. René Ros (Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam) geeft deze lezing op 15 december in het Cultureel Centrum de Bolderik in Sleeuwijk (Nanningh Keyserstraat 2). Sleeuwijk lig aan snelweg A27 ten zuiden van Gorinchem. De lezing is voor leden van de historische kring gratis, de kosten voor niet-leden zijn 5 euro. Aanmelden kan bij de secretaris van de historische kring: secretariaat@hkheusden-altena.nl Historische Kring het Oude Land van Heusden en Altena
|
Beter één kopie in de hand (3/5)Tekst: René Ros In een eerder artikel kwam de schenking van een groot aantal (facsimile) historische boeken aan bod. In deze en andere artikelen wordt de informatie daarin besproken en vooral de niet eerder bekende informatie. Deze informatie is inmiddels ook in de website gebruikt, maar vooral in de database genoteerd. Dit artikel gaat over drie edities van hetzelfde boekwerk en geeft een beeld van inzichten die hetzelfde blijven of juist wijzigen. WAARSCHUWING: Dit artikel is niet geschikt voor betrokkenen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie met een gevoelige aanleg en/of een te persoonlijke band met die linie. 'Duurzame versterkingskunst' is een boek van de Koninklijke Militaire Academie (KMA) dat vaak is herzien naar de toenmalige stand van zaken van de permanente vestingbouw. Tussen de geschonken kopieën zaten de boeken uit 1918, 1934 en 1955. Van die uit 1918 hebben we de originele twee platenatlassen die erbij horen. Ook hebben we een platenatlas uit 1924 maar niet het bijbehorende boek. Ze geven de inzichten en mening van de schrijver en de algemene standpunten op basis van ervaringen, ook in het buitenland. De editie uit 1918 werd geschreven door J.C. Cramwinckel (1877-1930) van wie we enkele glasnegatieven van de bouw van Fort bij Spijkerboor hebben. L. J. Spanjaerdt Speckman (1898-1975) schreef de editie uit 1934, en hem kennen we van de naoorlogse tankproeven bij Spaarndam. Van de editie van 1955 was geen naam te vinden, maar die kan ook van Spanjaerdt Speckman zijn. De inhoud van alle drie edities komt hieronder aan bod, met enkele citaten.
"De belangrijkste ervaringen en gebeurtenissen uit den Europeeschen oorlog, welke van invloed kunnen zijn op de inrichting van toekomstige duurzame landversterkingen zijn: Voor ons is vooral punt 10 over het vestingstelsel van belang, waarover hij schreef: Bij de schietproeven bij Schoorl in 1890-1892 was al geconcludeerd dat de bomvrije gebouwen in de NHWL waardeloos waren geworden, iets wat je nooit in de reclamefolders zal lezen. Cramwinckel herhaalde dat standpunt in 1918: "Van de forten, gebouwd vóór 1885, is niet alleen het geconcentreerde bomvrij verblijf als zoodanig onbruikbaar, zooals reeds 30 jaar geleden bekend was, doch ook het aardwerk is zonder wijziging minder geschikt voor de nabijverdediging. Grondige wijziging is dus gewenscht." Over de forten zoals in onze StvA, met betonnen gebouwen, kon Cramwinckel niet al iets soortgelijks concluderen: "In hoeverre het mogelijk is forten, die men gewend was vóór 1914 modern te noemen [...] dekking te geven tegen de nieuwste zwaarste vuurmonden, kan thans niet beoordeeld worden, daar evenmin betrouwbare gegevens bekend zijn omtrent den aard en de trefsnelheid van de projectielen als omtrent de uitwerking."
Van verbeteringen aan forten van zowel voor als na 1885, was pas vanaf 1930 sprake met de bouw van kazematten, schuilplaatsen en loopgraven in alleen de NHWL. Totdat in maart 1940 besloten werd de NHWL en haar forten te verlaten en de Grebbelinie met haar nieuwe kazematten te gaan gebruiken. De editie van 1934 werd geschreven door Kapitein der Genie L.J. Spanjaerd Speckman en ook hij behandelde vooral de ervaringen uit de Eerste Wereldoorlog. Het bevatte vier hoofdstukken: Dekkingen van beton, Pantseringen, Bergversterkingen en Kustversterkingen. Die laatste twee blijven hier buiten beschouwing omdat ze vooral over het buitenland gaan, met bergversterkingen in de Alpen en kustversterkingen in Vlaanderen (België) en de Dardanellen (Turkije). Het terrein bepaalde de functie en vorm van forten, dus onze forten zouden daar nooit gebouwd zijn en omgekeerd. In zijn voorbericht schreef hij dat er bij de K.M.A. niet zo veel lestijd meer aan duurzame versterkingskunst werd gewijd. Hij verwees ook naar Cramwinckel's editie van 1918 dat "niet geheel op de hoogte van den tijd gebracht had kunnen worden. Bovendien zijn sedert 1922 vele oudere opvattingen definitief verdwenen en hebben vele nieuwere opvattingen een vasten vorm aangenomen." Met dat laatste zal hij vooral het ontwerpwerk en de standaardisatie door het Centraal Inundatie en Technisch Bureau (CITB) bedoeld hebben. Voor 1885 waren bakstenen gebouwen met 1 meter dikke daken en muren en 2,5 tot 6 meter aanaarding voldoende, de bakstenen droegen de grond die de feitelijke weerstand tegen projectielen bood. Vanaf 1877 werd kalktrasbeton geïntroduceerd voor beperkte toepassing voor delen zonder gronddekking en kleine gebouwen. Door de ingebruikname van de brisantgranaat rond 1885 en na de schietproeven bij Schoorl in 1892 werd cementbeton het nieuwe bouwmateriaal en was niet de grond, maar het beton dat de daadwerkelijke weerstand bood. Met dat beton met steenslag werd het merendeel van de bomvrije gebouwen in de StvA gebouwd. In Frankrijk en Duitsland werden oudere forten nog versterkt, maar dat is in Nederland - ondanks beproeving bij Schoorl - nooit toegepast. Wel kwam later gewapend beton aan bod, in de dan recent gebouwde kazematten en schuilplaatsen naar ontwerpen van het CITB. Wat betreft pantseringen werd uitgelegd dat deze hun herkomst bij oorlogsschepen hadden en vervolgens als bescherming bij de kustverdediging tegen dergelijke schepen werden toegepast. De kosten waren zeer hoog zodat het beperkt werd toegepast. Onder andere de 6 cM. hefkoepels, de draaikoepels van 10,5 c.M en 15 cM (Spijkerboor en Velsen) komen aan bod, zonder dat locaties genoemd worden. Zo ook de "Frontkazemat voor 2 mitrailleurs, 1911" en "Frontkazemat voor 2 kanonnen van 6 cm, 1912" dat de forten aan de Drecht en bij Edam moet betreffen. De fabrikanten, materiaal en gewicht worden erbij genoemd dat nu op de webpagina's van de forten wordt genoemd. Ook wordt uitgelegd hoe de constructie precies was en waarom niet altijd voor de ideale hellingshoek en schietgat werd gekozen.
Daarmee was de serie bijgewerkt tot en met de Tweede Wereldoorlog, maar over toepassing van de opgedane kennis in Nederland werd in de laatste editie niets aangetroffen. De tijd van duurzame versterkingskunst was voorbij, zeker met grote bouwwerken, en de editie van 1955 was - voor zover in online catalogi achterhaald kon worden - de laatste editie van de Duurzame Versterkingskunst-serie van de K.M.A. Neem gerust contact op als een of meer van de genoemde publicaties je interesse hebben en wilt gebruiken voor eigen onderzoek of controle van deze artikelenreeks. Kapitein Cramwinckel
|
Foto van de Maand: Mannenbroeders en broederdienstTekst: René Ros. Elke maand lichten we één historische foto uit met een korte toelichting omdat er niet meer over achterhaald kon worden. Meestal een recent verworven foto, soms een bijzondere die al langer geleden aan onze collectie is toegevoegd. Deze keer een briefkaart waar zowel de voorzijde met de afbeelding als de achterzijde met tekst interessant maar niet uitgebreid is.
De briefkaart is geadresseerd aan Dolf Bergsneider wonende "Kalverstr 54, Amsterdam" en verzonden door zijn broer Bart. Als de huisnummers niet gewijzigd zijn, dan bestaat de woning nog naast de Papegaai (St. Jozefkerk). Het bevolkingsregister van het ouderlijk gezin was snel gevonden. Het gezin was in 1904 uit Antwerpen naar Amsterdam gekomen, vader was horlogemaker en ging in 1917 naar Berchem in België en het gezin volgde in 1919 naar Antwerpen. In Amsterdam woonden ze op zes adressen, voordat ze in juli 1918 op de Kalverstraat gingen wonen. Bart was formeel Bartel Christiaan Carel Bergsneider (*1899) en hij werd op 2 mei 1918 door de keuringsraad geschikt bevonden, maar op 6 augustus vrijgesteld wegens broederdienst. Als twee oudere broers ingelijfd waren voor de dienstplicht, dan werden jongere broers vrijgesteld. Waar hij later geplaatst is geweest en wanneer hij groot verlof kreeg is helaas ook niet bekend. Wel stond in het militieregister dat hij op 20 maart 1919 "met bewijs van ontslag zijnde de verleende vrijstelling". Was toch nog de broederdienst de reden van een late vrijstelling? Over een overlijden kon niets gevonden worden, mogelijk was dat in België? Maar we weten nu wel dat hij op 7 oktober 1918 lopend, wellicht deels met de tram, van Fort bij Penningsveer naar het Militair Tehuis is geweest om een niet-alcoholisch drankje te nuttigen. En misschien de kaart aan zijn jongere broer, de derde zoon, stuurde om te laten merken dat die vanwege broederdienst niet hetzelfde zal hoeven ondergaan? Het geschreven woord is nogal licht van aard: "Haarlem, 7 October Protestants Militair Tehuis Haarlem
|
|
Vond je een nieuwsbrief interessant? Maar ben je nog geen abonnee? Abonneer je dan op de Abonneren pagina om toekomstige nieuwsbrieven te ontvangen! Deze nieuwsbrief is een uitgave van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. Abonnementen kunnen in uitzonderlijke situaties zonder informeren en/of zonder opgaaf van redenen geweigerd of beëindigd worden. De redacteurs en auteurs aanvaarden geen aansprakelijkheid, op welke wijze ontstaan, door het gebruik van de inhoud van de website, nieuwsbrief of andere publicatie, door welke persoon en voor welk doel dan ook. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden op deze website / nieuwsbrief te achterhalen. Eenieder die meent dat zijn/haar materiaal zonder voorafgaande toestemming hier is gebruikt, verzoeken wij om zich tot ons te wenden. Bij gebruik als bron voor publicaties en andere uitingen is bronvermelding verplicht en tevens wordt deskundige begeleiding, door bijvoorbeeld de redacteur of auteur, aanbevolen. In de nieuwsbrieven weergegeven meningen zijn een deel van een column of strikt persoonlijk tenzij expliciet anders is aangegeven. 'Majoor Van Hall' en 'Soldaat Troelstra' zijn fictieve militairen uit het verleden die dienen als pseudoniemen voor verschillende personen. Genoemde activiteiten zoals rondleidingen worden mogelijk door andere partijen georganiseerd en de verantwoordelijkheid voor inhoud, uitvoering e.d. ligt geheel bij de betreffende partij. De inhoud van een nieuwsbrief wordt na publicatie niet meer gewijzigd en kan later onjuist zijn gebleken of niet meer van toepassing zijn. De auteursrechten berusten bij René G.A. Ros tenzij anders is aangegeven. |
Nieuwsbrief 578
En omdat het een bouwwerk een zwaar gewapende betonnen fundering met omgetrokken bakstenen muren was, moest dit door de Duitse bezetter zijn gebouwd. Als onderdeel van hun Fliegerhorst Schellingwoude. Van de in 1909 aangelegde Nederlandse schietbaan was van originele bouwtekeningen en foto's bekend dat deze geheel uit houten was opgetrokken. Die zou een vijandelijk bombardement in oorlogsomstandigheden niet overleven.
In 1904-1906 heeft Eerste-Luitenant Willem Henri Cool foto's gemaakt van de bouw van de betonnen bomvrije gebouwen van het Fort bij Nigtevecht en Fort bij De Kwakel. Dergelijke foto's over een militair geheim en met fotografie nog in opkomst, zijn erg zeldzaam. De foto's uit de collectie van het Geniemuseum geven een spectaculair beeld van de fases van de bouw en welke tijdelijke voorzieningen er werden gebruikt.
In de eerste plaats is de achterliggende data geactualiseerd en uitgebreid. De meeste nieuwe postcodes van nieuwbouwwijken liggen buiten de Stelling en dat was eenvoudig. Maar van een paar nieuwe postcodes in de StvA moest bepaald worden welke indeling er het beste bij past.
Een volledig doorzoekbaar online overzicht van objecten is al heel lang een grote wens. Dit is een eerste opzet daarvoor en wellicht wordt op redelijke termijn een aantal weken gewerkt aan dat allesomvattende overzicht. Als iemand met SQL en PHP kennis wil helpen, of er een partij is die daar op andere wijze aan kan bijdragen, dan horen we ook graag van hem/haar.
35 jaar geleden kwam er een einde aan de Koude Oorlog. Het was een historische omwenteling die de wereld voorgoed veranderde. Met de val van het IJzeren Gordijn, de opening van grenzen en de geleidelijke ontmanteling van oude vijandbeelden brak een nieuw tijdperk aan. Oost en West zochten toenadering, samenwerkingen ontstonden en miljoenen mensen kregen nieuwe vrijheden en kansen.
Wim de Natris vond in Delpher in het blad 'Onze neutraliteit' een beschrijving van een nummerkist: "Voor niet geheel ter zake kundigen, zij meegedeeld, dat in de nummerkist alle cijfers en letters zijn gedeponeerd, noodig om een uitrustingstuk te voorzien van een nummer, waardoor een ieder zijn eigen uitrusting herkennen kan". Dat is niet heel gedetailleerd, maar verklaart wel veel. De oudst gevonden vermelding van een nummerkist is in 1898.
Opmerkelijk was een stempel van "Staf III 4RI" waarvan de laatste I was verdwenen. Door het grote aantal zijn de slagletters en -cijfers staand in gaten in de verhoogde bodem beeldbepalend. Vierkante metalen staafjes met aan één zijde een letter of cijfer in spiegelbeeld. Er is een serie van brons/messing met een houten handvat, waarschijnlijk om met de hand in zachte materialen zoals leer of hout de nummers in te drukken. De andere serie is alleen een ijzeren of stalen staaf, vermoedelijk om met de ook aanwezige hamer in harder materiaal zoals een geweer te slaan.
Na de Tweede Wereldoorlog zijn de Stay Behind-organisaties Operaties en Inlichtingen opgezet, onterecht ook wel 'Gladio' genoemd. Het doel was om bij het uitbreken van een nieuwe oorlog verzetsactiviteiten te organiseren, waarbij men vooral dacht aan een inval van Rusland (toen USSR) en haar bondgenoten,
Kapitein der Genie J.C. Cramwinckel schreef de editie van 1918 duidelijk om lering uit de Eerste Wereldoorlog te verwerken en, omdat er nog veel onduidelijkheden waren, voorlopige voorstellen te doen. Hij begon hoofdstuk 1 dan ook met:
"Gezien de groote kracht van een inundatiestelling ook zonder de aanwezigheid van forten, zal een algeheele verzwaring der dekkingen wel weinig voorstanders meer vinden. Misschien blijkt het practisch mogelijk enkele lokalen en magazijnen van zwaardere dekkingen te voorzien, gepaard aan vermindering der bezetting en opvoering van het aantal mitrailleurs." "Met nadruk dient er op te worden gewezen, dat bestaande betonforten, mits energiek verdedigd, van groote waarde kunnen zijn in den modernen oorlog, al zijn ze niet bestand tegen het zwaarste belegeringsgeschut."
De editie uit 1955 blijkt, gezien de de paginanummering, verre van compleet. Na de inleiding volgt een uitleg over veldversterkingen ("technische wijzigingen van het gevechtsveld ... met de bedoeling hiermede sterker te worden") en duurzame versterkingen. Verder is het een historische terugblik dat begint in 1885 en een plattegrond van een StvA-fort toont. Om vervolgens aandacht aan Frankrijk, België en Duitsland te schenken. De Maginotlinie (Frankrijk) en de Siegfriedlinie (Duitsland) worden zeer uitgebreid en met veel illustraties beschreven. Het falen tijdens de Tweede Wereldoorlog werd benoemd en conclusies getrokken.