|
InleidingIn deze nieuwsbrief worden de artikelen leuker naar mate je verder naar beneden gaat. Bomvolle nieuwsbrief waardoor een lang, niet actueel artikel nu al voor de derde keer is doorgeschoven naar de volgende maand! In deze nieuwsbrief meer over het Weekeind Verdedigingserfgoed, les bij de Volksuniversiteit, over ons boek en de lezing over Stay Behind. Tip: houd de cursor boven de afbeeldingen om een beschrijving te lezen.
|
Dienstberichten- Over de 'Weg langs de Kerksloot van Krommenie naar Busch' (nu Militaireweg) werd in de gefotografeerde documenten van het Noord-Hollands Archief, archief 320 Diverse genieonderdelen met betrekking tot de provincie Noord-Holland 1837-1958, toch nog wat leuke informatie opgemerkt. Het terrein is gekocht van drie partijen, de weg geheel aangelegd in 1904 (niet 1903, toen was de aanbesteding) en van een aantal grenspalen voorzien. En er waren een flink aantal overeenkomsten afgesloten over medegebruik door anderen van de weg en de bruggen. - Op topografische kaarten van 1881 t.e.m. 1934 werden op de westpunt van het eiland Wieringen een aantal gebouwen met aanduidingen gezien. Zoals Aanlegplaats, Vulplaats, Projectielenmagazijn en Wachterswoning. Volgens foto's op de website van de Historische Vereniging Wieringen betreft het het Kruitmagazijn van de Marine "Wieringen". Archiefstukken konden hier helaas nog niet over gevonden worden. Mogelijk was dit magazijn en dat bij Kadoelen voor het Zuiderzee-flottielje, dat onder andere de verdediging van Amsterdam tot taak had. Bijvoorbeeld van nut als Den Helder met het Fort op de Harssens in handen van de vijand was gevallen. Een vermelding hierover is aan de pagina over het magazijn Kadoelen toegevoegd. Tips en aanvullingen zijn als altijd welkom. - Het proefmodel IJmuiden in het Waterloopbos in de Noordoostpolder wordt door Natuurmonumenten opgeknapt. Mogelijk wordt dan ook het eiland met Fort bij IJmuiden weer zichtbaar? We hebben er eerder al een bezoek aan gebracht en over geschreven. Het model was herbruikt voor andere proeven en daarna vervallen geraakt waardoor het forteiland niet te zien was. Marijnen, de commandant van Fort bij Nigtevecht (1939-1940), is commercieel directeur van het Waterloopkundig Laboratorium geweest. - Het zilveren Hollandse Waterlinies Vijfje blijkt "werelderfgoed sinds 1997" op de buitenverpakking te hebben staan en "werelderfgoed sinds 2021" op de binnenverpakking. Het moet 1996 zijn in plaats van 1997 als het over de StvA gaat, maar waarom zijn het twee verschillende jaartallen??? - Decennia bracht Peter Schat met grote bezieling en vanzelfsprekendheid de Stelling van Amsterdam en ander militair erfgoed onder de aandacht van de lezers van het Noordhollands Dagblad en de andere regionale Mediahuis uitgaven. Vroeger heeft hij samen met mij tijdens de Stellingmaanden wekelijkse pagina's met ronkende koppen verzorgd. - Is er iemand die deskundig is op het gebied van voeding? Die het leuk vindt om eens mee te denken over een gevonden soldatenmenu? Neem dan alsjeblieft contact op.
|
Nationaal Weekeind van het VerdedigingserfgoedTekst: Stichting Forten Nederland. Op zaterdag 18 en zondag 19 april openen honderden forten, vestingen, bunkers en waterlinies hun massieve deuren voor het grote publiek. Tijdens het 'Nationaal Weekeind van het Verdedigingserfgoed' verandert Nederland van Den Helder tot Maastricht in één groot openluchtmuseum. Stichting Forten Nederland nodigt jong en oud uit om te ontdekken waarom deze plekken, juist in de wereld van vandaag, relevanter zijn dan ooit.
Het programma biedt een unieke mix van historie, spanning en ontspanning. Ga met een gids en zaklamp diep de ondergrondse gangenstelsels, schuilkelders en bunkers in. Veel forten zijn overgenomen door de natuur en groene oases geworden, wat prachtige wandel- en fietsroutes heeft opgeleverd. Wie de verdedigingswerken liever vanaf een andere kant bekijkt, stapt aan boord voor een sfeervolle vestingvaart of sluit aan bij een historische stadswandeling over de vestingwallen. Geniet van lokale bierproeverijen in oude kruitkamers, luister naar concerten in de openlucht of bezoek (kunst)exposities in rauwe betonnen decors. Het Nationaal Weekeind van het Verdedigingserfgoed vindt plaats op zaterdag 18 en zondag 19 april 2026 door heel Nederland. Deelnemende locaties variëren van UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies tot de Atlantikwall, Grebbelinie, Zuiderwaterlinie, IJssellinie en Koude Oorlog. Voor het volledige programma, openingstijden en tickets voor specifieke activiteiten plan je je bezoek op onderstaande website.
|
Les over de Stelling van Amsterdam bij VolksuniversiteitTekst: Volksuniversiteit Amsterdam. Wegens succes en goede waarderingen, staat bij de Volksuniversiteit Amsterdam wederom een uitgebreide lezing over de Stelling van Amsterdam op het lesprogramma. Deze vindt plaats op 20 april aanstaande, wordt weer door René Ros verzorgd en iedereen kan deelnemen.
In de Vestingwet 1874 werden onze verdedigingslinies wettelijk vastgelegd waaronder een geheel nieuwe linie rond Amsterdam. Water vormde de eerste en belangrijkste verdediging en vervolgens verschenen forten op de plaatsen waar het water onvoldoende een barrière vormde. Maar zonder voldoende voeding en materiaal zou een vijand nooit lang te weerstaan zijn en ook daaraan is veel geld en aandacht geschonken. Tijdens de Eerste Wereldoorlog beleefde de Stelling van Amsterdam haar hoogtepunt toen duizenden militairen, veelal oudere dienstplichtigen, meerdere jaren in de forten leefden. Wie waren die militairen en wat was het doel van hun inzet en daarmee van de Stelling? Er heeft nooit een vijand voor de Stelling gestaan, maar is het daardoor nutteloos geweest? Tegenwoordig gebruiken we de Stelling als recreatiegebied en de forten voor heel verschillende doeleinden. In een multimediale presentatie maakt René Ros de vrijwel onzichtbare Stelling van Amsterdam zichtbaar. Hij voert sinds 1998 als vrijetijds-historicus archief- en veldonderzoek uit naar het militair erfgoed in de regio Amsterdam. De les duurt 1,5 uur en vindt op 20 april as. vanaf 19.30 uur plaats in het St. Nicolaaslyceum, Beethovenplein 2 in Amsterdam. Deelname is alleen mogelijk bij vooraf inschrijven en de kosten bedragen €22,00. Lezing De stelling van Amsterdam
|
Nieuw boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' (H)Tekst: Alexander Senger en René Ros. In het voorwoord stelt militair historicus en emeritus hoogleraar Wim Klinkert, dat het nieuwe boek 'Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' een fraai inzicht geeft in het ontstaan, opbouw en functioneren van de Stelling van Amsterdam.
Maar hoe werkte dat systeem van inundaties en forten, hoe is het gebouwd en welke voorzieningen waren nodig om het daarbinnen zo'n negen maanden uit te houden? Hoe is het de Stelling in de Eerste en Tweede Wereldoorlog vergaan en hoe was het leven op de forten? Dat zijn enkele vragen die dit boek wil beantwoorden. En tenslotte kijken we ook naar de huidige en toekomstige waarde van deze unieke verdedigingsgordel; wat hebben we tegenwoordig aan de forten, liniewallen, wegen en de polders waaruit de Stelling bestaat. De Stelling van Amsterdam is sinds 1996 UNESCO Werelderfgoed en het meer dan waard om in goede staat door te geven aan de volgende generaties. Review: "Prettig leesbaar boek met prachtige foto's. Geeft een compleet overzicht over het ontstaan, het heden en de toekomst van deze prachtige Stelling." Thema 'Boek Kennismaken met de Stelling van Amsterdam' in Nieuwsbrief 561 (2025)
|
Lezing over geheime Stay Behind-organisatiesOver de geheime Stay Behind-organisaties tijdens de Koude Oorlog kunnen we een lezing verzorgen, waarbij we vele -vroegere - geheimen met het publiek delen.
Onze publicatie 'Beste Nederlanders' is gebaseerd op een brief van het hoofd van de sectie Sabotage van Operaties, werkend onder de dienstnaam 'Pelt'. Het bevat naast de brieftekst, ook de resultaten van onderzoek ter verificatie en ter aanvulling van de brief. Hierdoor is ook veel nieuwe informatie aan het licht gekomen. Zo weten we nu welk Amsterdams grachtenpand ze als kantoor gebruikten. En ook welke forten ze gebruikten: Fort bij Spijkerboor, Fort bij Uithoorn, Fort bij Nigtevecht, Fort aan de Uppelse Dijk en Werk aan de Bakkerskil. Onze lezing over de Stay Behind geeft een overzichtelijke samenvatting, ondersteund met beelden, over wat we weten over de Stay Behind-organisaties.
|
Tracé Stelling van Amsterdam 145 jaar geleden vastgesteldTekst: Peter Schat (DStvA/MEGA). Dubbel feest dit jaar voor de Stelling van Amsterdam. De 149 km lange verdedigingslinie die van Edam met een grote boog om Amsterdam heen naar Muiden loopt is niet alleen dertig jaar Unesco-werelderfgoed. Het tracé is bovendien dit jaar 145 jaar geleden vastgesteld.
De middelste van de drie sprekers die een goedgevulde zaal bestookten met militair-historische feiten en opinies was de Leidse cultuurhistoricus Bas Kreuger, voormalig directeur van het Nederlands Vestingmuseum in Naarden. Hij gaf een uiteenzetting van de strategische waarde van water, sinds de Griekse oudheid tot de Oekraïneoorlog, die met name in de vaderlandse geschiedenis opgeld deed. De Spanjaarden werden er bij Alkmaar en Leiden mee verjaagd en de Fransen liepen zich erop stuk in het Rampjaar 1672. Midden negentiende eeuw werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie ingericht, op de grens tussen hoog en laag Nederland. Alleen al het bestaan weerhield de Belgen ervan het snode plan van hun kroonprins Leopold uit te voeren, om Nederland snel te veroveren, het land terug te geven aan de Nederlanders maar de koloniën te houden. "Tien jaar geleden diepte een journalist die plannen op uit een la", aldus Kreuger, die betoogde dat het slim is waterlinies "in de militaire gereedschapskist" te houden.
In 1878 onderbouwde Jacobus den Beer Poortugael in zijn brochure 'Amsterdam in Staat van Beleg', op grond van de hoeveelheid calorieën die een mens nodig heeft, dat om een belegering te doorstaan de Stelling ook de Beemster, de duinen tot Katwijk, de Haarlemmermeerpolder en het hele Gooi moest omsluiten. Den Beer Poortugael was hoofdintendant van de krijgsmacht, jurist en korte tijd minister van Oorlog. In 1881 kwam men tot een krappere cirkel op grond van het voorstel van Anthonie Reuther, minister van Oorlog van 1879 tot 1883. Ministers van Oorlog hadden geen lang leven, vertelde Klinkert, "In functie althans. In elf jaren was Reuther de twaalfde minister van Oorlog, plus vier interimmers. Zij waren geen beroepspolitici maar militairen. Omgaan met politieke geschillen in de Kamer was niet hun sterkste punt."
Ros onderhoudt sinds 1999 een website over de Stelling van Amsterdam en beheert sinds 2013 het Documentatiecentrum. Aan de collectie daarvan kon hij zaterdag een van de originele schriftjes toevoegen waarin luitenant Lolke Rang 70 jaar geleden zijn dagboek van zijn leven op de Stelling van Amsterdam rond de mobilisatiejaren 1914-1918 over schreef. Ros publiceerde er vijf jaar geleden al over. Een kleindochter van Rang was met haar partner uit Zwolle gekomen om het schriftje aan Ros te overhandigen. N.B. In april verschijnt een thema-nieuwsbrief over de parlementaire besluitvorming over de Stelling in de jaren rond 1881. De schriften van Lolke Rang komen in de nieuwsbrief van mei uitgebreider aan bod. Cruquius Museum
|
Auteursrechten en zoTekst en foto's: René Ros. Gelukkig komen we schendingen van onze auteursrechten niet vaak tegen. Maar als er een geval wordt gevonden, is het vreemd genoeg vooral door (semi-)overheidsinstellingen. Afgelopen maanden, met een wapenstilstand rond de Kerst, speelde er helaas weer zo'n kwestie waarover we wat willen zeggen, ter lering van alle lezers. Dit is het eerste artikel dat voorafgaand aan publicatie aan een advocaat werd voorgelegd. Het gaat over een PDF-document dat in november 2025 door het sitebureau Hollandse Waterlinies op haar website werd gepubliceerd. Het sitebureau is de uitvoerende ambtelijke organisatie van zeven personen (3,6 fte, momenteel 1 vacature) die voor 1,2 miljoen euro per jaar werkzaamheden zou moeten uitvoeren voor het gehele werelderfgoed met dezelfde naam. Zij vallen onder het Gemeenschappelijk Orgaan Hollandse Waterlinies, waarin de provincies Noord-Holland, Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant samenwerken.
Als er een werkrelatie is, kan het vaak informeel geregeld worden door de foto of data te verwijderen vóór publicatie of het op een factuur te mogen plaatsen. Maar door een eigen keuze van het Gemeenschappelijk Orgaan bestaat er geen werkrelatie meer. Er werd daarom een factuur gestuurd ter compensatie van de schade van misgelopen inkomsten en tijd. Een heel schappelijk bedrag in vergelijking met andere, grotere partijen die hun auteursrecht actief (laten) beschermen. In de eerste mail erkenden ze indirect dat ze geen onderzoek naar de rechthebbende hadden gedaan. 'Sorry', 'excuus' of een leuk tegenvoorstel had een groot verschil kunnen maken. In plaats daarvan: een andere partij heeft schuld, het is al verwijderd, het ging per ongeluk en anderen doen het ook. Je mag verwachten dat een overheidsinstelling betamelijk reageert als ze door (betrokken) burgers wordt aangesproken op hun gedrag. Na meerdere geduldige en beleefde pogingen bleef men weigeren de factuur te betalen. Slechts vijf dagen nadat een advocaat van de Nederlandse Vereniging van Journalisten*2 namens ons één brief had gestuurd, kwam er toch een akkoord. Het Gemeenschappelijk Orgaan stelde dat dit "uitdrukkelijk zonder erkenning van aansprakelijkheid en uitsluitend ter finale regeling van deze kwestie" was. Het bedrag werd inderdaad binnen de toegezegde 14 dagen betaald, maar dat was geen aanleiding tot vreugde aan onze kant. Wij zoeken niet actief naar onrechtmatig gebruik van onze foto's en data, maar als we het tegenkomen moeten we daarop handelen om de aanspraak op de rechten niet te verliezen. Bij eerdere grote zaken eindigde het vaak met een schikking van vier cijfers links van de komma. Dit was de eerste keer dat een advocaat nodig was, voor een kleinere zaak met een veel lager bedrag.
De kern van de auteurswet is dat iemand die een creatieve inspanning heeft geleverd, zelf de vruchten ervan moet kunnen plukken. Bedenk daarbij dat niet elke foto op Google of een website vrij te gebruiken is, maar het hoeft ook geen 'illegale' foto te zijn. En als een foto oud genoeg is, is het publiek domein en mag het vrij gebruikt worden. *1 Een andere dan de afgebeelde foto.
|
Bastions van de Vesting Weesp 15 jaar verderTekst: René Ros. Vestingwallen worden tegenwoordig beter onderhouden dan gedurende de eeuwen dat ze hun originele functie als verdedigingswerk hadden. Voor de tweede keer in 15 jaar zijn drie bastions van Weesp opgeknapt, toen door de gemeente Weesp en nu de gemeente Amsterdam. Maar de namen van die bastions, dat blijft in Weesp een saillant punt.
Het zou toch logisch moeten zijn dat deze laatste door het Ministerie van Oorlog gebruikte namen, worden aangehouden? Een spellingshervorming terugdraaien of nieuwe namen bedenken is vreemd. Wat de herkomst van de namen is, is vermoedelijk bij niemand bekend. Dat 'Nieuw Achtkant' op een molen van een bepaald type slaat, is wel aannemelijk. Hoe, wanneer en waarom twee bastions 'schans' in de naam hebben gekregen is onduidelijk, maar het is alsof je je auto dubbelop 'personenauto stationwagen' noemt. Tegenwoordig zien we een schans als een geheel gesloten en op zichzelf staand werk van aarden wallen. Terwijl een bastion een vijfhoekige uitbouw van een vesting is. Soms wordt ook 'schans' aan de twee andere bastions geplakt of de oude spelling 'Nieuw Agtkant' of 'Rooseboom' gebruikt. Er is een raadsbesluit door de gemeente Weesp genomen, dat alle bastions officieel 'schansen' heten. Toen een voormalige raadslid werd gevraagd of daar een militair historicus bij was betrokken, bleef een antwoord uit.
Daarmee werd de nieuwe coupure een nogal opvallende verschijning als je de oostzijde van de vestingstad naderde. Je zag eerst de kerktorens en dan de coupure. Met sneeuw was de zijkant een skibaan waar Garmisch-Partenkirchen met het schans(!)springen jaloers op kon zijn. Bij dit laatste onderhoud zijn de muren verlaagd en van een jas van cortenstaal voorzien. De remise is nu weer zonder gronddekking, wat de al beschadigde bakstenen muren weer kwetsbaar maakt. De Wet van Behoud van Ellende. De redenen van destijds zullen verloren zijn gegaan met een nieuwe generatie betrokkenen. Twee weken eerder werd ik voor het eerst over dit project geraadpleegd, met vragen over de namen van de bastions. Waarbij ik enkele historische plattegronden als bewijsstukken indiende. Toch staat nu in stalen letters op de coupure de naam 'De Nieuwe Achtkant', in plaats van 'Nieuw Achtkant'. En daarmee ook met een andere naam dan op het tegelijk onthulde nieuwe informatiebord staat.
Financieel werd het project mogelijk gemaakt door de gemeente Amsterdam en de provincie Noord-Holland, waardoor een wethouder en een gedeputeerde een toespraakje mochten houden over de bereikte mooie resultaten. Zie ook het nieuwsbericht van de provincie, met een paar eigenaardige formuleringen. Er is dus nog genoeg werk te doen en alhoewel het uitermate leuk is om een gegrafeerde pen, oorkonde, munt, penning, lintje of iets soortgelijks te ontvangen, is een nuttige inzet vele malen leuker. Vesting Weesp
|
Foto van de Maand: FortbouwTekst: René Ros. Elke maand lichten we één historische foto uit met een korte toelichting omdat er niet meer over achterhaald kon worden. Meestal een recent verworven foto, soms een bijzondere die al langer geleden aan onze collectie is toegevoegd. Recent kon bij een veilinghuis geboden worden op een kavel van tien foto's, en ons bod was voldoende om het begin december tijdens een veiling 'te winnen'. Deze keer vanwege een foto van de bouw van een fort, maar welk fort?
De foto toont een uitzicht over een water naar een bouwplaats, waarop een lift met een stoommachine voor kipwagens met het beton. Op de bouwplaats is een lange wand van bekisting te zien, met witte houten kozijnen van deuren en bovenramen erin geplaatst. Voor en op de bekisting staan een aantal werkmannen die in de richting van de fotograaf kijken. in de achtergrond ligt grond of zand als wallen. Links is een brughoofd met een deel van een permanente brug te zien. Het hek daarop heeft de gekruiste metalen banden die typisch zijn voor de Genie. Ervoor ligt een tijdelijke houten brug met smalspoor naar de lift. Het is niet bekend waar de tijdelijke betonfabriek stond, maar de tijdelijke brug moet in die richting lopen. Er is geen bebouwing, zoals een kerktoren, te zien. Waarom is het waarschijnlijk een fort en specifiek het Fort bij Kudelstaart? Het Genie-hekwerk maakt dat het een militair bouwwerk moet zijn. De tijdelijke brug gaat dan in de richting van de oostelijke sluisdeur van de inlaatsluis achter dat fort. De betonfabriek kan op de smalle strook tussen inlaatsluis en fort gestaan hebben, nabij de aanlegsteiger, maar ook aan de andere zijde (noorden) van de inlaatsluis. Aan de westzijde zijn de Westeinderplassen en aan de oostzijde een diepe polder met steile dijken. Waardoor die plaatsen niet geschikt zullen zijn geweest voor de betonfabriek. De bekisting met een patroon van deurkozijnen met bovenramen komt overeen met de bomvrije gebouwen. De omhoog stekende balken suggereren dat de bekisting nog hoger moest gaan worden en lijken ook de wanden van een poterne aan te geven. De fotograaf stond dan op militair terrein en kan haast geen burger zijn. Dan is de kans groot dat het een militair was, daarvan liepen er nog niet veel op het fort en fotograferen was ook nog niet gangbaar. De bekende bouwfoto's zijn van Cramwinckel of Cool. W.H. Cool (1882-1958) heeft de foto's op Fort bij De Kwakel gemaakt, maar hij was ook bij de bouw van het Fort bij Kudelstaart betrokken, dat vrijwel gelijk plaatsvond. Hij noemde het Fort bij Kudelstaart bij 22 van de 323 dagen in zijn werkdagboek voor Fort bij De Kwakel. De theorie is dat de foto ook door W.H. Cool is gemaakt en dan is waarschijnlijk het Fort bij Kudelstaart op de foto gezet. In de bewaard gebleven contracten en bouwtekeningen wordt beschreven wát er gebouwd moest worden, de aannemer bepaalde hóe er gebouwd werd. Dergelijke bouwfoto's laten zien hoe er gebouwd werd. Onze lezing met de bouwfoto's van Fort bij Nigtevecht geeft daar een uitgebreid en mooi beeld van, ook voor andere forten. Eerste-Luitenant Cool
|
|
Vond je een nieuwsbrief interessant? Maar ben je nog geen abonnee? Abonneer je dan op de Abonneren pagina om toekomstige nieuwsbrieven te ontvangen! Deze nieuwsbrief is een uitgave van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. Abonnementen kunnen in uitzonderlijke situaties zonder informeren en/of zonder opgaaf van redenen geweigerd of beëindigd worden. De redacteurs en auteurs aanvaarden geen aansprakelijkheid, op welke wijze ontstaan, door het gebruik van de inhoud van de website, nieuwsbrief of andere publicatie, door welke persoon en voor welk doel dan ook. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden op deze website / nieuwsbrief te achterhalen. Eenieder die meent dat zijn/haar materiaal zonder voorafgaande toestemming hier is gebruikt, verzoeken wij om zich tot ons te wenden. Bij gebruik als bron voor publicaties en andere uitingen is bronvermelding verplicht en tevens wordt deskundige begeleiding, door bijvoorbeeld de redacteur of auteur, aanbevolen. In de nieuwsbrieven weergegeven meningen zijn een deel van een column of strikt persoonlijk tenzij expliciet anders is aangegeven. 'Majoor Van Hall' en 'Soldaat Troelstra' zijn fictieve militairen uit het verleden die dienen als pseudoniemen voor verschillende personen. Genoemde activiteiten zoals rondleidingen worden mogelijk door andere partijen georganiseerd en de verantwoordelijkheid voor inhoud, uitvoering e.d. ligt geheel bij de betreffende partij. De inhoud van een nieuwsbrief wordt na publicatie niet meer gewijzigd en kan later onjuist zijn gebleken of niet meer van toepassing zijn. De auteursrechten berusten bij René G.A. Ros tenzij anders is aangegeven. |
Nieuwsbrief 569
Waar forten en bunkers vroeger gesloten bolwerken waren om de vijand buiten te houden, zijn het nu open plekken van ontmoeting, natuur en cultuur. Tijdens dit weekeind bruist het op de linies van de activiteiten. Het bezoeken van militair erfgoed is anno 2026 meer dan een historisch dagje uit. Met de huidige onrust in de wereld en oorlog aan de grenzen van Europa, krijgt ons verdedigingserfgoed een nieuwe lading. 
Volksuniversiteit Amsterdam heeft een bijzondere band met de Stelling van Amsterdam - vanaf 1914 werden er cursussen op de forten verzorgd, om "de stemming opgewekt te houden en demoralisatie tegen te gaan". In deze lezing vertelt René Ros je over de 43 forten en batterijen rond de hoofdstad. De lezing is ook leerzaam en interessant voor gidsen en andere fortbetrokkenen!
En zo is het ook precies bedoeld. Niet de individuele forten staan in de schijnwerpers, maar de Stelling van Amsterdam als militair afschrikwekkend systeem; een slimme combinatie van ondoorwaadbaar water, op de zwakke plekken beschermd door 'bewapend' betonnen verdedigingswerken, rondom de Nederlandse hoofdstad. Nergens anders in de wereld is dit principe zo effectief toegepast.
Na de Tweede Wereldoorlog zijn de Stay Behind-organisaties Operaties en Inlichtingen opgezet. Het doel was om bij het uitbreken van een nieuwe oorlog verzetsactiviteiten te organiseren, waarbij men vooral dacht aan een inval van Rusland (toen USSR) en haar bondgenoten.
Reden voor de Stichting Militair Erfgoed Groot-Amsterdam en het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam zaterdag 14 maart een symposium aan dit jubileum te wijden in het Cruquius Museum in Haarlemmermeer. Want net als het historische - als kasteeltoren gebouwde - stoomgemaal heeft de Stelling alles met water te maken. Het was immers een waterlinie.
Organisator René Ros van het Documentatiecentrum was er benauwd voor dat emeritus hoogleraar Wim Klinkert, die als eerste spreker optrad, het jaar 1881 als 'begin' van de Stelling onderuit zou halen. Dat bleek niet terecht. "In december van dat jaar werd na talloze discussies het uiteindelijke tracé vastgesteld, het is nooit zo precies op het netvlies gekomen want er was veel geharrewar over. Maar het klopt wel", aldus Klinkert. "En met nog vijf jaar te gaan tot een mooi jubileum, hebben we nog tijd daarnaar te kijken", zei hij, eraan toevoegend: "In 1907 werd de Stelling van Amsterdam officieel de hoofdstelling binnen het Nederlandse verdedigingssysteem. Dus als er volgend jaar nog iets te vieren wordt gezocht…"
Tot slot gaf Ros een uiteenzetting over opzet en werking van archieven, met het doel de aanwezigen te enthousiasmeren om zelf onderzoek te verrichten. "Je mag stukken papier van honderd jaar oud vasthouden die je normaal gesproken alleen in vitrines ziet. En je voelt soms dat je de eerste bent die dat doet." Puzzelen is het ook. "Je denkt te werken aan een puzzel van duizend stukjes. Gaandeweg ontdek je dat het er een van vierduizend is."
In het PDF-document 'RO-factsheet Hollandse Waterlinies, Gemeente Edam-Volendam' werd een luchtfoto van Fort bij Edam*1 gebruikt, die door onze medewerker Otto Bodemeijer in september 2012 was gemaakt. Het gebruik was zonder toestemming van ons als rechthebbende en ook zonder onze naamsvermelding maar met 'Google Earth'.
De hoge vliegkosten voor de luchtfoto's worden nu wel sneller 'terugverdiend' dan gepland. Maar een deel van het bedrag is gebruikt om alsnog foto's te licenseren, die zelf zonder toestemming waren gebruikt door verkeerde informatie van hetzelfde sitebureau. Die foto's kwamen uit de collectie dat bij het voormalige Kenniscentrum Waterlinies terecht was gekomen. Dit zal vast niet de laatste keer zijn dat iemand hierover op de deur van het sitebureau klopt.
Als onderdelen van de Vesting Weesp worden de bastions zelden in officiële, historische stukken genoemd. Zeker is dat op bekende plattegronden van 1876 en later, ze Bastion Draaierschans, Bastion Rozeboom, Bastion Nieuw Achtkant (met en zonder koppelstreep) en Bastion Bakkerschans worden genoemd.
Op 12 maart jongstleden werd opnieuw groot onderhoud van drie bastions feestelijk afgesloten, het project 'Schansen [sic] van Weesp'. Dat vond vijftien jaar eerder ook al plaats. Waarbij toen een geheel nieuwe coupure (doorsnijding) van twee betonnen wanden in een wal op Bastion Nieuw Achtkant was gebouwd. Omdat het direct naast een originele remise met hernieuwde gronddekking was, moest de muur aan die kant veel hoger zijn. Plus nog wat extra hoogte om het naar beneden vallen van mensen te voorkomen.
Bastion Bakkerschans is privaat eigendom en ongewijzigd in gebruik als modeltuin. De andere drie bastions hebben verbeterde paden en zitbanken gekregen om als stadspark en speeltuin te fungeren. Bij de originele coupure van de Utrechtse Poort zijn nu twee soortgelijke wanden met de naam geplaatst. De ondergronds gelegen kazematten en remise zijn ongemoeid en onzichtbaar gelaten, evenals de deels bovengrondse groepsschuilplaatsen. Het is nog even wachten op mooi weer om het gras geheel hersteld te zien en de bastions echt als stadspark te gebruiken. De herbouw van de 'fortbrug' (ook een naamkwestie!) is een apart project en is vermoedelijk in mei gereed.