Fort bij Spijkerboor

Historie:

1886-1887 aardwerk
1894-1896 verdedigbaar aardwerk
1895 aanleg "sluipgang" naar aanlegplaats
1897 vestingwerk van de eerste klasse (K.B. 14 augustus, Stbl. 197)
1903 herhaling classificatie (K.B. 19 februari, Stbl. 77)
1910-1913 bomvrije gebouwen (Van Hattum en Blankevoort)
1918-1921 gevangenis dienstweigeraars
1920-1921 tevens hulpgevangenis
1921 hongerstaking gevangenen (12 tot 17 maart)
1926 vestingwerk van de tweede klasse (K.B. 28 mei, Stbl. 156)
1935 beide 6 cm Kazemat kanonnen (revers) naar rivierkazemat Deventer Midden
1939 plannen overbrengen van de 10 cm kanonnen naar een nieuwe koepel van het Fort aan het Pampus
1939-1940 internering 4 tot 12 Duitse vliegeniers (september 1939 - mei 1940)
1940 internering 3 Engelse vliegeniers (maart-april), daarna in Fort bij Edam
1943-1944 noodgevangenis (onbekend tot ca. mei 1944)

1945?-1946? Interneeringskamp der Grensbewaking; Korps Grensbewaking, Grensvak West (Zeefront), Compagnie Amsterdam
1945 zelfmoord? politieke delinquent Klarenbeek (9 september)
1946-1947 Bewarings- en Verblijfkamp (1 mei 1946 - 1 juli 1947, 2 doden)
1947-1950/1952? gevangenis veroordeelde Indië-weigeraars
1950?-??? militaire stafgevangenis
1951 bouw kokerschietbaan
1951-1960/1989? station ASCON Straalzendernet Koninklijke Luchtmacht
1952-1957 550 Signals Unit, detachement Tweede Engelse Tactische Luchtmacht gelegerd voor radio-radar t.b.v. vliegtuigen
1952-1989 noodvoedselopslag 'Voedsel-Commissaris van het Ministerie van Landbouw' te Alkmaar
1952-1990 radiobaken Rijksluchtvaartdienst / Luchtverkeersleiding
1952 bergloods verbrand
1953 vestingwerk van geen klasse (K.B. 10 april, Stbl. 184)
1952-??? fort grotendeels in gebruik bij KL Regiment Intendance (vanaf zomer 1952)
1954? uitbreidingen voor RAF
1955 uitslaande brand in barak (16 april)
1956 twee omgewaaide straalzendmasten KLu vervangen door één grote mast op de poterne
1956 herbouwde barak in gebruik genomen (20 september)
1957 hinderwetvergunning verleend voor opslag 2.000 gascilinders o.a. zuurstof en lachgas (16 mei)
1964-1974 in gebruik bij Wijnimport J. Bart (verhuisd naar Fort benoorden Purmerend)
1975 overgedragen aan Domeinen
1976 rooien en verwijderen bedekte weg ("sluipgang")
1990 overgedragen aan Staatsbosbeheer (1 jan. of 1 maart)
1990 erfpacht Natuurmonumenten (1 december)
2001-2004 renovatie
2003 KLM simulator Boeing 777 vernoemt

Locatie:

Het fort ligt langs de westelijke ringdijk in de zuidwestelijke hoek van de Beemster polder. Het Noordhollands Kanaal loopt ten zuiden van het fort, ten westen de Beemsterringvaart. (117.955/506.020)

Doel:

"Afsluiting en verdediging van de accessen gevormd door de Westelijke Beemsterringvaart met de daarlangsloopende kaden en wegen. Met zijne koepelvuurmonden moet het den vijandelijke insluitingslinie kantonnementen enz., onder vuur nemen en de insluitingstroepen op verren afstand houden."

Het fort was van 1918 tot 1920 een militair huis van bewaring voor circa 80 arrestanten gebruikt, het was de eerste open strafgevangenis.
Zie Gevangene De Man.

Vanaf een onbekende datum in 1943 tot kort na mei 1944 was het een hulpgevangenis.
Zie Gevangene Beers.

Van 1 mei 1946 tot 1 juli 1947 had het fort een functie als Bewarings- en Verblijfkamp "Kamp Fort Spijkerboor"? voor politieke delinquenten (aanvankelijk N.S.B-ers uit Zaandam).
De wandschilderingen, o.a. in de poterne, zijn vermoedelijk gemaakt door een gevangen N.S.B.-er (1945-1946). In 1998 zijn wandschilderingen achter nieuwere verflagen ontdekt.

Vanaf 1947 zaten er dienstplichtigen gevangen die weigerden om uitgezonden te worden naar Nederlands-Indië voor de Politionele Akties tegen de onafhankelijkheidsstrijd aldaar.

Vanaf 1950 is het fort door de Koninklijke Luchtmacht en de Rijksluchtvaartdienst / Luchtverkeersleiding gebruikt voor een radiobaken door plaatsing van een antenne op het dak. In 1990 is een apart radiobaken in de omgeving gebouwd.

In 1951 (mogelijk 1952) is een overdekte kokerschietbaan voor de Nationale Reserve gebouwd. Deze zouden er elke donderdag-avond geoefend hebben. Binnen de Stelling heeft alleen Fort bij Edam eenzelfde schietbaan.

Bezetting:

301 (1913), 316 (1920), 4 off. en 20 onderoff. en 358 mansch. = 382 tevens 75 logies in bergloods (1924); 2e Regiment Vestingartillerie, 2e Bataljon, 2e Compagnie (1914-1919), 27 man Engelse luchtmacht (1952-1957); commandant Jhr. O.G. Bloys van Treslong (1915), commandant res-kapt. Jos P. Loeffen (1918?-1921?)
Zie Soldaat Kopjes Nieman, Soldaat Vonk, Kampcommandant Schalk en Korporaal Kuiper.

Bewapening:

Zie Opgave der Bewapening 1910.

Omschrijving:

Model B, onversterkt beton. Heel ongewoon is dat dit fort twee verdiepingen heeft vanwege de hoogte van de te verdedigen dijk. Het onbeschadigde artillerie geschut in de geschutskoepel (tweeloops 10.5 snelvuurkanon, 1911, Krupp-Gruson) is uniek in de Stelling en uitermate zeldzaam in Europa. (Zie Eindkeuring Pantserkoepel Fort by Spykerboor.)
Andere unieke kenmerken van het interieur zijn de water reservoirs, de wasserij en de wasruimten. De fortwachterswoning bevindt zich aan de keel van het fort.

Door de vooruitgeschoven ligging, genoodzaakt door de slechte grondgesteldheid elders, werd een partiële voorstelling rond het kanalenknooppunt nodig geacht. Deze zou ingericht worden als de hoofdverdediginglijn bezet zou worden terwijl steeds sprake bleef van een veiligheidsbezetting in alleen de forten.

In 1895 werd een bedekte weg aangelegd vanaf een aanlegplaats (voor de drijvende brug?) aan het Noord Hollandsch Kanaal dat onder aan de voet van de dijk naar het fort liep. Deze "sluipgang" was circa 900 meter lang en aan de westzijde gedekt door de dijk en aan de oostzijde door wilgen
In 1975 bleek de sluipgang zwaar verwaarloosd en het waterschap wilde de verwilderde wilgenbomen en opslag rooien. Na het betalen van 15.000 gulden door Defensie als afkoopsom moeten de weg en een deel van de wilgen in 1976 zijn verdwenen. Het deel ten zuiden van de Zuiderweg is nu een fietspad en erlangs staan nog wilgen.

Op het buiten terrein was vanaf ca. 1897 een ponton-loods voor de opslag van materieel voor een drijvende brug over het Noordhollands Kanaal. Ook bij Zijkanaal C was zo'n pontonbrug voorzien.
Deze ponton-loods was 98 meter lang en stond rechts van de toegangsbrug/dam. In de periode 1914-1918 was de loods leeg want de pontonbrug lag gereed voor gebruik in het kanaal en werd de loods voor andere doeleinden gebruikt. Vanaf november 1916 werd de ponton-brug weer opgeslagen, maar nu in een loods bij het Fort aan de Jisperweg.
De ponton-loods werd later gebruikt voor de huisvesting van gevangenispersoneel en de administratie. In 1948 werd een 28 meter lange loods van het barakkenkamp Schoorl (zie ook Schietdoelen bij Schoorl) overgebracht naar dit fort om er werkplaatsen voor de gevangenen in te richten. Deze loods staat er nog.

Tot mei 1944 werd het fort als hulpgevangenis door de Duitse bezetter (Reichskommissar, General-kommissar für Verwaltung und Justiz) gebruikt Toen werd het fort gesloten en ontruimd, onbruikbaar gemaakt en afgesloten. Dit om gebruik door geallieerde troepen na een landing op de Nederlandse kust te voorkomen. De inventaris lag tot circa juli 1946 opgeslagen in een voormalig Genie magazijn in de Bovenkerkerpolder bij Amstelveen.

De 550 Signal Unit, detachement Tweede Tactische Luchtmacht van de R.A.F., dat van 1952 tot 1957 op het fort was gedetacheerd bestond vermoedelijk uit een officier, warrant-officier, sergeant-majoor en 24 onderofficieren, korporaals en soldaten. Ondersteund door drie Nederlandse Luchtmacht manschappen t.b.v. de ASCON straalzenderverbinding.
De radiowagens en antennes stonden op het zuidoostelijke deel van het glacis.
Ze maakten gebruik van de fortwachterswoning, de keuken en douches in het fort en van een logiesbarak.
In december 1953 maakte de R.A.F. geld vrij voor aanpassingen op 45.000 gulden werden begroot. Hiervoor werd een keuken-uitbreiding aan de fortwachterswoning gemaakt (nog aanwezig), een tweede barak geplaatst (niet meer aanwezig?) en een autowerkplaats (M.T. bay, fundering met werkkuil nog aanwezig) gebouwd.
Een barak werd in april 1955 door brand verwoest en was in september 1956 herbouwd.

Zie Simulator "Fort Spijkerboor"
Zie Spotprent Spijkerboor.

Omgeving:

De originele situatie rond het fort is behouden: open polderlandschap buiten de Stelling en de dijk en waterlopen binnen de Stelling.

Flora & Fauna:

Zeer grote natuurwaarde. Er zijn veel verschillende broedvogels, o.a. Torenvalk en een heleboel verschillende zangvogels zoals de Kneu. De planten laten veel variatie zien. Er is een sterke duinvegetatie (Zandblauwtjes-orde) met o.a. Paashaver, Muizenoor, Lathyruswikke, Veldereprijs, Vroegeling en Blauw Walstro. Ook kenmerkende soorten als Sophiekruid, Slangenkruid en Grijskruid komen voor. Het beheer is zeer zorgvuldig.

Gemeente:

Beemster, NH

Eigenaar:

Staatsbosbeheer (erfpacht Natuurmonumenten)

Gebruiker:

Vrijwilligersgroep Fort bij Spijkerboor
Schoorl-barak: International Police Asscociation

Gebruik:

Natuurgebied
Zie bezoekinformatie over dit fort op de website van St. CENH.

Monument status:

Provinciaal Monument Noord-Holland; Lijst van Werelderfgoed UNESCO

Onderhoud:

Originele staat, constructie is matig (restauratie in uitvoering).