Sluit [X]   
 

Magazijnbeheerder Koos Buchel in 1980: overleden Amstelveen

© 1999-2017, René G.A. Ros
Laatst gewijzigd 6-2-2017

De Stelling van Amsterdam - Extra

Militaire Grenspalen

Om de Rijks Militaire gronden zichtbaar in het terrein te markeren werden vanaf 1840-1845 grenspalen (ook wel limietpalen genoemd) rond bestaande en nieuwe militaire terreinen geplaatst. De afbakening vond plaats krachtens de 'Wet der Begrenzingen van ’s-Rijks militaire gronden'.

Waar de terreingrens een hoek maakte, werd een grenspaal geplaatst en op de lange rechte stukken elke 125-150 meter.
Voor zover bekend werden ze geplaatst rond verdedigingswerken (er is geen verband met de Kringenwet), wallen en militaire wegen. Maar ook rond magazijnen zoals de sectorparken en het Kruitmagazijn bij Spaarnwoude.

De hardstenen of betonnen grenspalen hebben tweemaal een letter met getal respectievelijk ingebeiteld of meegestort gekregen. Zowel op de bovenkant als een van de zijkanten, waarbij beide inscripties hetzelfde georiënteerd zijn. De zijkant met de inscriptie is meestal naar de buitenzijde van het terrein gericht.
In een proces-verbaal uit 1885 over de Rijks militaire gronden Haarlemmerliede, waarbij niet bekend is of het voor andere terreinen ook geldt, wordt de oriëntatie van de grenspalen als volgt omschreven:
"Wanneer in de hierna volgende beschrijving de plaats der grenspalen wordt beschreven, dan wordt met die plaats bedoeld een der opstaande ribben van den grenspaal, terwijl de vlakke (genummerde) zijde links van die rib, wanneer men zich buiten den Rijksgrond plaatst, gelegen is in, of evenwijdig loopt aan de grenslijn, volgende op het bedoelde paalnummer."

De letter is meestal een 'O' van 'oorlog' in de hardstenen grenspalen en een 'D' van 'defensie' in de (gewapend) grindbetonnen grenspalen. Dit hangt af van de op het moment van (her)plaatsing geldende naam van het Departement/Ministerie van Oorlog (1813-1928, 1940-1959) of Ministerie van Defensie (1928-1940 en sinds 1959).
Het getal is een volgnummer van Arabisch/Indische cijfers rond het betreffende fort of ander militair terrein. Oudere grenspalen zouden Romeinse cijfers hebben gehad maar die zijn in de Stelling niet bekend. Het lettertype verschilt tussen de verschillende series grenspalen, bijvoorbeeld smal/breed en met/zonder schreven.

Meestal staat nummer 1 bij de toegang tot het verdedigingswerk of noordpunt van het terrein en zijn de grenspalen met de wijzers van de klok mee genummerd. In enkele gevallen is tegen de wijzers van de klok genummerd zoals Fort bij Spijkerboor.
Als forten, inundatiewerken of liniewallen direct op elkaar aansluiten worden ze vaak als één terrein gezien, zoals de Geniedijk Haarlemmermeer met haar drie forten waaromheen 216 grenspalen stonden.

Van de hardstenen grenspalen zijn de hoeken aan de bovenzijde afgevlakt zodat een achtkant met ongelijke zijden is ontstaan. De bovenste helft (bovengronds) is netjes afgewerkt met een lijnpatroon op de hoeken of gehele zijkanten. De onderste helft (ondergronds) is ruw gehakt en meestal breder. Er zijn enkele grenspalen bekend waarvan een zijde van de onderste helft veel breder is, het nut hiervan is onbekend.
Grenspalen die in het water staan zijn soms bijna 2 meter lang terwijl palen op het land meestal 1 tot 1,5 meter lang zijn zodat ze ongeveer 40-50 cm boven water of land uitsteken. De breedte bedraagt meestal 20 cm (boven) tot 25 cm (onder). Het gewicht zal tussen de 200 en 400 kilo zijn.

Er zijn vele uitzonderingen op bovenstaande beschrijving mogelijk. Zo zijn er ook een paar grenspalen met de letters 'RG' van 'Rijksgrond' bekend in de Vesting Muiden. Ook bestaat de kans op verwarring met oude grenspalen van gemeenten en waterschappen.

Door de hoogste nummers van bekende groepen grenspalen bij elkaar op te tellen blijkt dat er minimaal 1.500 grenspalen in de Stelling moeten zijn geweest. Met objecten waarvan de hogere nummers ontbreken of die nu helemaal geen grenspalen meer hebben, zouden er in totaal mogelijk rond de 2.000 exemplaren geweest zijn.

Vooral rond de Posten van Krayenhoff hebben ook houten grenspalen gestaan, in stukken uit 1916 worden ze genoemd. De afmetingen zijn onbekend maar wel is zeker dat er eenzelfde tekst met een 'O' en een cijfer op stond. Van deze houten grenspalen is geen enkel exemplaar meer bekend.

Als kleinste militaire objecten en onderdeel van de Stelling, tegenwoordig als onpraktisch ervaren, zijn ze slecht zichtbaar en daardoor kwetsbaar voor beschadiging en verdwijnen. Bij het maaien en baggeren van de slootkanten vallen ze naar de bodem of ze worden als puin afgevoerd. Soms komen ze in de tuin van geïnteresseerden terecht.
Toch zijn het opmerkelijke objecten in het veld, zeker als er alleen grenspalen resteren van een militair object zoals het Fort benoorden Uitgeest. Het merendeel van de grenspalen heeft daarom een beschermende status, meestal als onderdeel van een provinciaal- of rijksmonument.

Overzicht grenspalen Stelling van Amsterdam d.d. 13-5-2012
  Aantal Perc. Opmerking
Aanwezig 271 61% In goede staat of licht beschadigd aanwezig (soms verplaatst)
Restant 14 3% Ernstig beschadigd of nog gedeeltelijk aanwezig
Afwezig 127 29% Bekend uit eerdere observaties maar niet meer aangetroffen.
Onbekend 30 7% Bekend uit documenten maar geen zekerheid over aanwezigheid bv. locatie onbereikbaar.
Totaal 442 100%  

RSS Feed met nieuws over de Stelling Stelling van Amsterdam Twitter Stelling van Amsterdam op sociaal netwerk Facebook Doc.centrum Stelling van Amsterdam op LinkedIn
Stelling van Amsterdam op foto-site Instagram Stelling van Amsterdam op foto-site Flickr Stelling van Amsterdam op foto-locatie site Panoramio Stelling van Amsterdam op video netwerk YouTube Stelling van Amsterdam op Layar Reality Browser voor smartphones

www.stelling-amsterdam.nl wordt verzorgd door particuliere experts en is geen website van een overheid.
Gebruik door commerciële partijen alleen met voorafgaande toestemming. Geen toegang voor bestuur/medewerkers Stichting Mega.
Stelling van Amsterdam. Een stadsmuur van water.
UNESCO Werelderfgoed sinds 1996
Delpher ontsluit miljoenen pagina\'s uit kranten, boeken en tijdschriften. (Advertentie)
 
 
 
Bureau Meerzijdig let op meerdere zijden bij support, mediation, procesbegeleiding en trainingen. (Advertentie)