Sluit [X]   
 

Gevangene H. de Man in 1918: gevangen op Fort bij Spijkerboor

© 1999-2017, René G.A. Ros
Laatst gewijzigd 10-5-2017

Nieuwsbrief

Nieuwsbrief 150

Nieuwsbrief Website Stelling van Amsterdam, nummer 150
Thema: Openbare Schuilplaatsen in Amsterdam
(6de jaargang, 7 juni 2004 12.00 uur)

Een nieuwsbrief over de website Stelling van Amsterdam (StvA); een onafhankelijk particulier initiatief zonder winst-oogmerk.
<http://www.stelling-amsterdam.nl/>

Deze nieuwsbrief is, met meer verwijzingen en illustraties, ook te vinden op:
<http://www.stelling-amsterdam.nl/nieuwsbrief/>
Daar is ook informatie te vinden over deze nieuwsbrieven, het aanmelden en het archief.

Heb jij informatie die via deze nieuwsbrief aan geïnteresseerden gezonden kan worden? Stuur de informatie dan aan <e-mail adres vervangen door formulier>.

 

Inhoud

In deze nieuwsbrief:

 

Voorwoord

Het is nu (als dit bericht verzonden wordt) precies 12.00 uur op de eerste maandag van de maand juni. Ik ben blij dat de sirene weer maandelijks loeit.
Na 1990 wilde men de sirenes niet meer horen omdat er toch geen Sovjet gevaar meer was, maar die sirenes waren er niet alleen voor de Russen. Misschien dat mensen zich nog eens realiseren dat het leven risico's heeft.

De periode dat we bij die sirenes in eerste instantie aan de Russen dachten, noemen we de Koude Oorlog. Daarover zijn al vele boeken en documentaires - maar weinig websites - verschenen en ik zal er verder niet op in gaan.
<http://www.teleac.nl/pagina.jsp?n=82952>

Zelf ben ik van bouwjaar 1967 en heb niet veel praktijkervaring of herinneringen behalve de sirene en de val van de Berlijnse Muur. De door luid gejuich niet afgemaakte mededeling van de West-Duitse minister Genscher aan Oost-Duitse vluchtelingen in de ambassade in Praag (destijds Tsjechoslowakije) kan ik nog letterlijk reproduceren: "Ich bin hier gekommen um ihr mit zu teilen, das heute ihre Ausreise..." (Ik ben gekomen om u mee te delen dat vandaag uw vertrek...)
<http://www.wall-berlin.org/>

Als de openbare schuilplaatsen tijdens de 1e Paraatheidsfase gereed waren gemaakt, moest men bij die sirene de schuilplaatsen opzoeken. Nu, 40 tot 50 jaar na de bouw, zoeken we ze opnieuw op maar er staan geen bordjes 'Openbare schuilplaats' op straat. In deze nieuwsbrief een verslag over die zoektocht.

Tegelijkertijd wordt de website bijgewerkt en het overzicht van de openbare schuilplaatsen in de gemeente Amsterdam gepubliceerd.
<http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/schuilplaatsen/>

Als de sirene gaat...
<http://www.centrum.amsterdam.nl/smartsite.dws?id=2130>

 

Nieuwsgierigheid

Is nieuwsgierigheid niet het onderscheidende kenmerk van de menselijke soort? Als geboren en getogen Amsterdammer vond ik die zware metalen deuren op, in, aan, onder en boven bruggen altijd al vreemd. Zoals die zware deuren onder het viaduct van de Gooiseweg over de Hugo de Vrieslaan.
Vreemd omdat ik tegelijk wist dat er ook schuilplaatsen moeten zijn geweest. Maar ook dat die deuren bij bruggen en tunnels ook naar de normale technische ruimten voeren.

Die verborgen functies en tegelijkertijd verborgen landschapselementen is wat mij ook in de Stelling van Amsterdam fascineert. Buiten gebruik gestelde spoorlijnen vind ik ook intrigerend maar die hadden geen verborgen functies.
En dan midden in een drukke stad allemaal verborgen plekken waar (bijna) niemand van weet - nog een geheime laag van Amsterdam. Vaak niet meer dan een stalen deur en een ventilatie rooster: wat zit erachter?
Bovendien is het een heel andere fase in de verdediging van de hoofdstad dan de eerdere aarden batterijen, ongewapend betonnen forten en gewapend betonnen bunkers. Maar ik geef toe dat het niet veel meer te maken heeft met de Stelling van Amsterdam. Strikt genomen is het niet eens militair erfgoed, hoogstens oorlogsvoorbereiding!

Toen schreef Marcel Hessels in oktober 2003 aan me:
"Op de Leeuwendalersweg in Amsterdam loopt een voetganger/fietstunneltje onder de A10 door. Ook zit hier volgens mij een soort grote schuifdeur ofzo om de tunnel te kunnen afsluiten??
Een paar jaar geleden stond de deur in de tunnel aan de kant van de brandweer een keer open. Binnen waren in ieder geval twee ruimtes waar ik in geweest ben en nog een deur. In een van de ruimtes stonden twee home trainer fietsen om stroom op te wekken ofzo.
Zou wel eens willen weten wat dat nou eigenlijk voor iets is."

Toen ik zelf de tunnel zag nam de nieuwsgierigheid toe. Het bleek een schuilplaats te zijn zoals ik al eerder in een tunnel van het station Utrecht Centraal had gezien. De fietstunnel onder de A10 bleek met twee betonnen roldeuren van 20 cm afgesloten te kunnen worden. In de zijwand van de tunnel zitten enkele technische ruimten en opslagruimte voor bedden.

In het Gemeentearchief Amsterdam bleek het archief van de Dienst Bescherming Bevolking aanwezig te zijn. Helaas zonder inventaris maar wel op afspraak te raadplegen. Er werd een afspraak voor 22 maart gemaakt.
Die week ervoor ontving ik een e-mail van een freelance journalist voor o.a. Natuurmonumenten en Het Parool. Of ik iets meer wist van de schuilplaatsen in Amsterdam. De journalist kent iemand die de schuilplaats van het Metrostation Nieuwmarkt huurt en ze was geïnteresseerd geraakt en zag er ook wel een artikel in.
<http://www.gemeentearchief.amsterdam.nl/>

 

Archief

Kort na openingstijd van het Gemeentearchief Amsterdam liep ik met een medewerker de depots in. Uit een archief zonder inventaris kan je namelijk geen dossiers aanvragen, die moet je zelf opzoeken. In drie lange stellingen waren toch gauw acht interessante dossiers te vinden, dankzij de originele opschriften op de dozen.

Met die acht dozen ben ik de rest van de dag bezig geweest. De lijsten van openbare schuilplaatsen van voor 1940 en van 1940-1945 moest ik met een bezwaard hart vooralsnog ongelezen laten.
Er kwamen lijsten en plattegronden uit 1953, 1959, 1966 en 1985 boven water. De meeste schuilplaatsen bleken tussen 1952 en 1964 gebouwd te zijn. En vooral bij nieuwbouwprojecten van bruggen, tunnels en gebouwen.

Maar er werd vaak van de plannen afgeweken. Eigenaren boden hun nieuwbouw plannen aan om er een schuilplaats in aan te brengen waarna andere geplande schuilplaatsen vervielen. Enkele schuilplaatsen waren al goedgekeurd om er vervolgens toch nog vanaf te zien. In een enkel geval was al met de bouw begonnen.
Een lijst van werkelijk gebouwde schuilplaatsen opstellen bleek dus nog wel aardig lastig en moest met de nodige zorgvuldigheid gedaan worden. Er waren ook dossiers per schuilplaats maar ook die gaven niet altijd uitsluitsel. Maar vaak wel mooie kaarten en gegevens zoals opleveringsdatum en aantal personen. En het hoofdmagazijn en drie oefenterreinen...
Grappig waren enkele brieven van Amsterdammers die eisten te weten waar de schuilplaats in hun omgeving was. Die mensen dachten blijkbaar echt dat er voor de gehele bevolking een plekje was. In werkelijkheid zou er in Amsterdam slechts plaats zijn voor 5% van de bevolking: voor hen die tijdens een alarm op straat zouden zijn. In woningen en bedrijfspanden moest zelf voor schuilgelegenheden worden gezorgd. Overigens kregen de schuilplaatsen - veelal ondergrondse kelders - muren van slechts 20 centimeter als bescherming tegen conventionele bommen.
Meest verrassend was dat het gebouw waar ik de dossiers zat te bekijken ook op de lijst van schuilplaatsen stond. Zowel een openbare als een bedrijfsschuilplaats. "Inderdaad, nu je het zegt" zei de medewerker van vanochtend. Ik ben er niet gaan kijken maar de stalen deuren en ventilatie schijnt nog in orde te zijn.

Aan het eind van de dag stonden er maar liefst 53 (mogelijke) schuilplaatsen op de lijst. Met 43 schuilplaatsen waarvan de capaciteit bekend was hetgeen in totaal minimaal 16.455 personen bedroeg. Daaronder een van de drie metrostations (1979) voor 6.000 personen.
In 1970 had Amsterdam 831.500 inwoners en vijf procent daarvan is 41.575...

 

Veldwerk

Marcel Hessels was ondertussen goed besmet geraakt met het beton-virus en ging helemaal uit zijn dak: "Er ging een wereld voor me open". De schuilplaats onder de A10 bracht hem op websites over bunkerbouw en militair erfgoed.
Al snel zag ik hem op de excursies naar Durgerdam en Spaarnwoude en de archiefdag in het Nationaal Archief.

Bij enkele zakelijke bezoekjes aan Amsterdam zocht ik zelf al een paar schuilplaatsen op. Althans, verder dan de deur of het hek kwam ik uiteraard niet. Als Amsterdammer en vrachtwagenchauffeur was Marcel vaker in de gelegenheid om de locaties langs te gaan. Met enthousiasme werkte hij de lijst van schuilplaatsen af die op een verborgen hoekje van de website stond.
De foto's en informatie stroomde per e-mail bij me binnen. Maar het lokaliseren was niet zo eenvoudig als je zou denken. Er blijken veel stalen deuren en luiken in de stad te zijn. Maar niet vaak met een ventilatierooster, een deurbel, een brievenbus of een bijzonder opschrift. Bovendien bestaan enkele straten helemaal niet meer of zijn ze hernoemd. Of zijn de archiefstukken niet duidelijk over de exacte locatie.

Gedurende vier zondagen ging Marcel op pad om bij de locaties te gaan kijken en foto's te maken. Soms was een gebouw niet te vinden, soms bleek het gesloopt. Zijn oma, brugwachters en brandweerpersoneel voorzagen in aanwijzingen en informatie.
Als vrachtwagenchauffeur komt hij ook bij diverse schuilplaatsen in de buurt. Daarom neemt hij sinds kort zijn digitale camera mee naar zijn werk.
"Ik reed vandaag langs het Westerkanaal en daar stond opeens de deur van de brug open die wij bedoelden. Dus ik ben gelijk uit m'n vrachtauto gesprongen. Naderhand ook nog even met de brugwachter gebabbeld." De brug kwam niet op de lijst voor maar de aangegeven sluis was ook geen overduidelijke schuilplaats. Dus vandaar dat Marcel actief veldwerk moest en wilde doen. Bovendien wordt je ook wel een beetje verslaafd en paranoïde door die geheime bouwsels!

Zelf zat ik dus elke zondagavond de foto's te verwerken en de lijst bij te werken. Bij toeval kwam ik zelf ook in een schuilplaats terecht: het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis aan de Cruquiusweg. Kort na een vraag aan de portier kwam het hoofd Interne zaken met sleutels aanlopen en gingen de deuren open. Zowel de bedrijfsschuilplaats als de openbare schuilplaats zijn wat verbouwd en hergebruikt. Maar de meeste stalen deuren en een van de twee ventilatiesystemen zijn nog aanwezig.
Binnen enkele dagen wist ook Marcel in een schuilplaats binnen te komen. Namelijk die onder een garage in Sloten. (1-1)

 

Conclusie

Terwijl het veldwerk gaande was belde de projectleider Open Monumenten Dag van de gemeente Amsterdam, bureau Monumenten en Archeologie. Ze dacht dat er niet veel in de stad te vinden was voor het thema 'verdediging'. Ze hing juichend de telefoon op: Kustbatterij bij Durgerdam, Duitse bunkers en Koude Oorlog schuilplaatsen. Misschien gaan er een paar schuilplaatsen in september open?
Of en wanneer er een krantenartikel over gaat verschijnen is nog onbekend.

Aangezien er al een aantal zijn gesloopt moet de Rijksdienst voor de Monumentenzorg zich ook maar eens een mening gaan vormen over dit soort objecten die de monumentwaardige leeftijd hebben bereikt. Zo wordt een bijzonder lange en grote bedrijfsschuilplaats van Eurometaal (vm. Artillerie Inrichtingen) waarschijnlijk niet door de gemeente genomineerd voor Rijksmonument.
Een volgende stap voor Marcel en mij is om te gaan kijken wat er nog van het toch al schamele interieur van de schuilplaatsen is overgebleven. Hij staat te trappelen om de volgende fase in te gaan. Mijn hartelijke dank aan Marcel Hessels voor het werk dat hij al heeft gedaan.

En misschien is het wel zinvol om op termijn een schuilplaats (Damrak?) als museumpje in te richten. Met een dependance van het bezoekerscentrum voor de Stelling. Natuurlijk.
Dat viaduct van de Gooiseweg over de Hugo de Vrieslaan? Die blijkt niet op de lijsten van schuilplaatsen voor te komen...

Nog een paar algemene punten over de Bescherming Bevolking:
- de BB was geen militaire organisatie maar de bevelstructuur was wel naar militair voorbeeld;
- het is me nog niet duidelijk hoe de relatie tussen de gemeentelijke Dienst Bescherming Bevolking en de Bescherming Bevolking zelf was;
- een overzicht van de commandobunkers van de BB kan je vinden op <http://www.forten.info/catalogus/bb/>;
- een overzicht van enkele schuilplaatsen in andere plaatsen is te vinden op <http://www.forten.info/catalogus/civiel/>;
- er bestaat een Stichting Nationale Collectie Bescherming Bevolking die roerende en onroerende goederen en documenten verzameld. Ze zijn ook een BB bunker in Rijswijk als museum aan het inrichten. <http://www.ncbb.nl/>

Bij het Legermuseum Delft is het foto-boekje 'COLD WAR /Civiele verdediging in Nederland 1949-1989' voor €5 te koop. Ook online te bestellen met €1,50 portokosten. Veertien fraaie oude en recente foto's met summiere toelichting in het Nederlands en het Engels. Saillaint detail: gemaakt door Bart Sorgedrager die door de provincie Noord-Holland is gevraagd iets soortgelijks te maken over de kruitfabriek te Muiden. <http://www.legermuseum.nl/service/museumwinkel/uitgaven%20voor%202000.html>

 

Koude Oorlog

Wat gebeurde er op deze dagen aan typische Koude Oorlog zaken zoveel jaren geleden?

5 juni:
2004 - Ronald Reagan overlijdt. Als Amerikaanse president sloot hij ontwapeningsverdragen met de Soviet-Unie waarmee het einde van de Koude Oorlog begon. Maar hij stelde ook het Star Wars systeem voor, waarmee het bewapeningsevenwicht in gevaar zou komen.

6 juni:
1980 - Voor de tweede maal in een week gingen de U.S. nucleaire strijdkrachten op 'red alert' vanwege een valse waarschuwing voor een Sovjet aanval door een computerstoring.

7 juni:
1971 - Het Sovjet ruimteschip Sojuz II koppelde aan het Saljoet ruimte station.
1990 - Het Warschau Pact beëindigde officieel haar rol als beschermer van de Kremlin macht in Oost-Europa en begon aan een radicale omslag naar democratie.

<http://www.andibradley.com/whatya/jun07.htm>

En het begin van het einde waarna de Koude Oorlog kon beginnen, was de landing in Normandië. Gisteren 60 jaar geleden.
<http://www.d-day60.co.uk/>

 

Overig

- Van 5 t.e.m. 10 juni 1967 was de Zesdaagse Oorlog. Oud luchtafweergeschut werd verzameld op het Fort bij Vijfhuizen en het sectorpark in Halfweg om 's nachts naar Israël gevlogen te worden.

- De metalen bergloods van het Fort bij Vijfhuizen is voor groot onderhoud ontmanteld en weggevoerd. Zie foto's op: <http://www.kunstfort.nl/index.php?option=content&task=view&id=13&Itemid=26>

- De huidige fortwachterswoning van het Fort aan het Pampus is van oorsprong een Duitse bunker. De Stichting Pampus gaat het slopen. Men wil dit compenseren met de herbouw van een artillerieloods en deze als woning in te richten. <http://www.pampus.nl/>

- Website van Restaurant Amstelfort in het Fort aan de Drecht is in de lucht: <http://www.amstelfort.nl/>

- In mei ongeveer net zo veel bezoekers als april (2.800) die wederom 3.900 bezoeken brachten. In totaal werden elke maand zo'n 48.000 pagina's bekeken. Het verkeer ligt even boven de 2 gigabyte per maand. Ondanks het betere weer...

- Erratum: In de vorige nieuwsbrief zat een typefout in de verwijzing naar de informatie-pagina over de Kruitfabriek in Muiden. De juiste is: <http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/muiden-krijgsman/>

 

Deze nieuwsbrief is een uitgave van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. De redacteurs en auteurs aanvaarden geen aansprakelijkheid, op welke wijze ontstaan, door het gebruik van de inhoud van de website, nieuwsbrief of andere publicatie, door welke persoon en voor welk doel dan ook. Bij gebruik als bron voor publicaties en andere uitingen is bronvermelding verplicht en tevens wordt deskundige begeleiding, door bijvoorbeeld de redacteur of auteur, aanbevolen. In de nieuwsbrieven weergegeven meningen zijn een deel van een column of strikt persoonlijk tenzij expliciet anders is aangegeven. 'Majoor Van Hall' en 'Soldaat Troelstra' zijn fictieve militairen uit het verleden die dienen als pseudoniemen voor verschillende personen. De inhoud van een nieuwsbrief wordt na publicatie niet meer gewijzigd en kan later onjuist zijn gebleken of niet meer van toepassing zijn. De auteursrechten berusten bij René G.A. Ros tenzij anders is aangegeven. Zie ook de privacy verklaring.

 

 

RSS Feed met nieuws over de Stelling Stelling van Amsterdam Twitter Stelling van Amsterdam op sociaal netwerk Facebook Doc.centrum Stelling van Amsterdam op LinkedIn
Stelling van Amsterdam op foto-site Instagram Stelling van Amsterdam op foto-site Flickr Stelling van Amsterdam op video netwerk YouTube

Deze website wordt verzorgd door particuliere experts en is geen website van een overheid.
Gebruik door commerciële partijen alleen met voorafgaande toestemming.
Stelling van Amsterdam. Een stadsmuur van water.
UNESCO Werelderfgoed sinds 1996
Fort Resort Beemster herbergt een van de meest luxueuze wellnessresorts met hotel van Nederland. In de karakteristieke sfeer van het fort beleeft u wellness zoals u nog nooit heeft ervaren. (Advertentie)
 
 
 
Senger Communicatie zorgt dat uw boodschap beklijft, simpel en begrijpelijk. (Advertentie)