Sluit [X]   
 

Bureau Stellingcommandant in 1916: "Voorloopige voorraad van 2000 infanterie-schilden met afsluitbare schietgaten voor de...

© 1999-2017, René G.A. Ros
Laatst gewijzigd 10-5-2017

Nieuwsbrief

Nieuwsbrief 301

Nieuwsbrief Stelling van Amsterdam
Thema: De vierdaagse veldtocht van 2008
Nummer 301 (10de jaargang, 3 september 2008)

Een nieuwsbrief over militair erfgoed in de regio Groot-Amsterdam.
http://www.stelling-amsterdam.nl/

Deze nieuwsbrief is, met illustraties, ook te vinden op:
http://www.stelling-amsterdam.nl/nieuwsbrief/

 

Inhoud

In deze nieuwsbrief:

 

Inleiding

Beste lezer,

Vorig jaar werd ondergetekende benaderd door het programmabureau Stelling van Amsterdam van de provincie Noord-Holland of hij mogelijkheden zag om voor hen een inventarisatie uit te voeren. Uiteraard zeer vereerd door het verzoek was er wel een praktisch probleem dat het naast de normale werkzaamheden op database-gebied uitgevoerd moest worden. Dit voorjaar was alles formeel geregeld en begon het project, waarin ik kon buigen op de afgelopen 10 jaar en het project daardoor ook relatief kort duurde. Tegelijkertijd was het ook leerzaam om te zien hoe een provincie werkt en moest ik naar locaties waar eerder de prioriteit te laag was om er vrije tijd voor vrij te maken. Dus ook de website heeft er van kunnen profiteren alhoewel nog niet alles daarin is verwerkt.

Naast het nodige bureauwerk waren ook vier veldtochten onderdeel van het actualisatie-project. Gedurende vier dagen in juni is schrijver dezes als huurling langs ruim 50 kleine objecten gegaan, waarvan een aantal nog nooit waren bezocht. Maar ook veel objecten die soms wel zeven jaar geleden voor het laatst waren bezocht. Enkele daarvan zijn zo klein en kwetsbaar dat over de aanwezigheid onvoldoende zekerheid was.

Het project is inmiddels afgesloten en de resultaten aan de provincie geleverd. Ter gelegenheid daarvan is deze thema-nieuwsbrief waarin het merendeel van de bezoeken is beschreven (was geen onderdeel van het project). Er stond geen fort op de lijst maar er zijn een aantal kort aangedaan. Het gaat dus om kleine, tussenliggende objecten en daarom juist zo interessant en leerzaam voor hen die vooral de forten kennen maar ook verder willen kijken naar het hele systeem. De objecten komen geografisch per sector en groep aan bod.

Juni is echter niet de beste maand om naar kleine objecten, zoals grenspalen en inlaatduikers, te zoeken omdat ze vaak in overdadige begroeiing verborgen gaan. Wel waren de nodige brave burgers buiten aan de slag, die angstvallig keken naar iemand die met notitieblok en fotocamera rondneusde. De ontmoetingen met hen en de diverse eigenaren moeten nu echter achterwege blijven, deze nieuwsbrief is al lang genoeg!

De volgende normale nieuwsbrief zal waarschijnlijk op 10 september verschijnen.

René Ros

 

Actualisatie Stelling van Amsterdam

Tekst: Nanette van Goor, provincie Noord-Holland.

De provincie Noord-Holland had al langer de wens om nu eens exact in beeld te laten brengen welke objecten behorende bij de Stelling van Amsterdam nu wel een monumentenbescherming hadden, welke niet en of alle objecten (beschermd of niet) nog aanwezig waren of dat er toch in de loop der tijd 'stiekem' een aantal objecten verdwenen waren. Dit overzicht was bij de provincie niet aanwezig. De provinciale bescherming van de Stelling van Amsterdam heeft begin jaren 1990 plaatsgevonden, maar daarna is niet altijd goed bijgehouden wat er gebeurt is met deze monumenten.
Als siteholder van het Unesco-werelderfgoedmonument Stelling van Amsterdam is de provincie echter verantwoordelijk voor een goed beheer van dit monument, dus hoog tijd voor een actualiseringsslag van het monument Stelling van Amsterdam.

Daar het programmabureau Stelling van Amsterdam zelf de tijd ontbrak om een dergelijke inventarisatie uit te voeren hebben we René Ros gevraagd of hij er voor voelde deze opdracht voor ons uit te voeren. Groot voordeel van Rene is natuurlijk dat hij de Stelling tot in detail kent en veelal 'uit zijn hoofd' al weet, welke objecten nog aanwezig zijn of niet meer en wat de status is van de verschillende onderdelen van de Stelling van Amsterdam.
In overleg met Rene is afgesproken dat er uiteindelijk drie lijsten opgesteld worden. Een lijst zal, per gemeente, aangeven welke objecten van de Stelling van Amsterdam nu een beschermende monumentenstatus hebben en welke niet. Daarbij is dan verfijnd of deze monumentenstatus een rijks-, provinciaal- of gemeentelijke status is. Een tweede lijst zal een overzicht moeten geven welke objecten van de Stelling van Amsterdam (in principe beperkt tot de periode 1880-1922) wel beschermd zijn via een monumentenlijst, maar niet meer daadwerkelijk aanwezig zijn. Daarnaast zal er nog een lijst opgesteld worden van objecten van voor 1880 of van na 1922, maar ook een functie hebben gehad in de werking van de Stelling van Amsterdam.
Met het opstellen van deze lijsten heeft de provincie straks een goed overzicht van de huidige situatie van alle onderdelen van de Stelling van Amsterdam. Het streven is om de objecten die uit de 'kernperiode' van de Stelling van Amsterdam dateren (1880-1922) maar nog niet een beschermde status hebben, alsnog als (provinciaal) monument voor te dragen. Daarnaast zal gehandhaafd moeten gaan worden op die objecten die wel een monumentenstatus hadden, maar inmiddels verdwenen blijken te zijn. De lijst van objecten ouder dan 1880 en jonger dan 1922 is voorlopig vooral een lijst die we zullen gebruiken als naslagwerk om daarmee de geschiedenis van de Stelling compleet te krijgen. Vooralsnog zal de provincie deze objecten (zover ze niet al via bijvoorbeeld het Rijk beschermd zijn) niet gaan beschermen.

Als opdrachtgever en eerste aanspreekpunt voor Rene voor deze opdracht, was ik natuurlijk zeer nieuwsgierig hoe Rene dit onderzoek nu ging aanpakken en of dit onderzoek voor hem nog verrassingen zou opleveren. In overleg met Rene ben ik dan ook een velddag met hem meegegaan, de dag dat hij de noordwest-kant van de Stelling (sectoren Zaandam en Sloten) zou bezoeken. Voor mij was het heel leerzaam om een dag met zo’n doorgewinterde 'oude rot' in het vak mee te lopen, want je kijkt dan toch weer met andere ogen (en naar andere zaken) dan als ik alleen voor de Stelling op pad ga. Opvallend vond ik dat Rene toch blijkbaar ook nog niet alles van de Stelling gezien had, want bij sommige (kleine) onderdelen biechtte hij eerlijk op dat hij hier nog nooit eerder geweest was.
Een goede herinnering voor mij aan deze velddag was onze zoektocht naar een inlaatduiker in de Waarderpolder (Haarlem). Een paar weken daarvoor was ik ook al op zoek geweest naar deze inlaatduiker, maar had hem toen niet kunnen vinden. Nu op pad met Rene leek het er ook op dat de inlaatduiker onvindbaar was c.q. verdwenen zou zijn (wij dachten natuurlijk meteen het ergste). Mooi is dan om te zien hoe Rene op alle situaties is voorbereid en met prikstok (ligt altijd klaar achterin de auto) en GPS probeert de inlaatduiker op te sporen. Maar helaas op dat moment was de inlaatduiker onvindbaar. De volgende morgen trof ik in mijn mailbox echter een mail van Rene aan. Hij had 's avonds nog eens zitten puzzelen op de GPS-coordinaten van de inlaatduiker en deze bleek iets noordelijker te liggen dan waar wij die middag hadden lopen spoorzoeken. Al de volgende dag was Rene op de 'nieuwe' locatie gaan kijken en... gelukkig de inlaatduiker lag er nog.
Voor meer indrukken en ervaringen die Rene heeft opgedaan tijdens deze velddagen verwijs ik de lezer naar het verslag van Rene hieronder.

 

Sector Ilpendam, Groep Edam en sluizen zeedijk

Het begon met een terrein dat moeilijk te plaatsen is. Het is een buitendijks veldje aan de Hoogendijk ten noorden van Monnickendam (zie foto links). Op een voor die tijd nauwkeurige kaart uit 1799 staat ongeveer op die plek de 'Batterij aan den Buitenzijde van de Zeedijk benoorden Monnickendam' aangegeven. Om de zeedijk vanuit Volendam af te sluiten voor mogelijke Engelse en Russische troepen die in dat jaar bij Julianadorp waren geland. Er staat een oude en een recente woning tegen de dijk en het terrein zelf vormen de tuinen ervan. Uiteraard kan er geen restant meer aanwezig zijn en daarom als object van een voorloper van de Stelling van de lijst afgevoerd. Misschien later voor een overzicht met terreinen met archeologische waarden?
Linie van Noord-Holland: http://www.stelling-amsterdam.nl/bunkers/noordholland/

Daarna in het dorpje Oosthuizen nog desperaat rondgekeken naar een schutsluis die al niet meer op de topografische kaart is aangegeven. Inderdaad, niets van aangetroffen. Wel aanwezig zijn de schitterend afgelegen 16-de en 18de-eeuwse uitwateringssluizen bij Schardam (voor Kennemerland en Westfriesland) en Lutje Schardam (voor Beemsterland). Nu met enkele moderne schuiven maar de vele fraaie natuurstenen schilden (cartouches, zie foto rechts) met teksten, wapens en jaartallen zijn een bezoek waard evenals de Rijksmonument-status.
Van Schardam is niet bekend welke aanpassingen er voor de Stelling zijn gemaakt, wel dat er Genie-materiaal lag opgeslagen. Schotbalksponningen zijn er niet gevonden, mogelijk dat de moderne schuiven er in geplaatst zijn. Bij Lutje Schardam zijn de twee in 1915 toegevoegde schotbalksponningen goed zichtbaar.
Inundatiestation Edam: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/edam/

Toevalligerwijs werd daarna de mogelijke 'Deuker Oosthuizen' gepasseerd en heel kort aangedaan. Gezien de ligging, het grindbeton, het in onbruik geraakt zijn en vervangen door een kleinere duiker is het heel wel mogelijk dat het een unieke door de Duitse bezetter gebouwde inundatievoorziening is. Immers, het noordelijk deel van de Stelling maakte deel uit van de Vordere Wasserstellung. Maar misschien ook niet, nader archief-onderzoek blijft gewenst.
Al in september 2005 werd bericht ontvangen van de sloop. Nu lijkt het, vanachter het hoge hek, nog aanwezig maar is het bovendeel gesloopt en dichtgestort.
Vordere Wasserstellung: http://www.forten.info/catalogus/duits-vorder/

 

Sector Ilpendam, Groep Purmerend

Reisdoel was het Fort bij Kwadijk, dat nooit verder is gekomen dan aardwerken en funderingen. Maar die zijn bij een verkaveling in 1959 opgeruimd en alleen de fortwachterswoning, bergloods en de Fortweg herinneren nog aan het fort. Maar ook, en dat is een compliment aan de samenstellers van het provinciale monumentregister uit 1991 waard, een eenzame grenspaal. Want ver van de woning en bergloods staat nog grenspaal O9 die oorspronkelijk de noordoostelijke hoek van het fort (glacis) aangaf (zie foto links met woning en bergloods in de achtergrond).
Langs de sloot bij de woning en bergloods staan ook nog diverse grenspalen alhoewel het monumentregister er een noemt die niet gevonden werd, maar er is ook een grenspaal waar het tegenovergestelde het geval is.
Fort bij Kwadijk: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/kwadijk/

Nabij het station van Purmerend staat een ander bouwwerk dat (figuurlijk) moeilijk is te plaatsen. Rond 1920 moet er een woning en bergloods voor de Opzichter van Fortificatieen (dienstkring Purmerend) gebouwd zijn. Maar in 1948 is de huidige telefooncentrale gebouwd met het adres 'Beukenstraat 2'. Datzelfde adres staat nog op aanvragen voor bouwvergunningen van de Genie uit 1952!
KPN gaf eerder geen reactie op de vraag naar het bouwjaar van de centrale, maar de gemeente wist nu het jaartal 1948 te melden. Ook hier zal nader (lokaal) archiefonderzoek uitsluitsel moeten geven.
Opzichter van Fortificatieën Purmerend: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/purmerend/

Op weg naar het volgende object langs de recent gerestaureerde Inlaatsluis in de Zuidelijke Beemsterringdijk die er vanaf de overzijde nog beter uitziet dan dat je er bovenop staat. Afgezien van de nog recentere graffiti (legergroene, dat dan weer wel).
Hetzelfde goede uitzicht geldt voor het Fort aan de Middenweg en de inlaatduiker in de kanaaloever.
Inundatiestation Spijkerboor: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/spijkerboor/
Fort aan de Middenweg: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/middenweg/

De grenspaal O18 heeft inderdaad de werkzaamheden aan de oever van het Noordhollands Kanaal overleefd (dank WM). Met een laag bruine korstmos die jaren geleden al de oorzaak was dat O15 werd gelezen. De grenspaal is de enige die nog over is langs drie aaneengesloten militaire wegen: Weg dwars door den Polder Wormer, Jisp en Nek, Weg langs het Noord Hollands Kanaal en Weg langs de Knollendammervaart. De laatste twee wegen waren op kosten van het Ministerie van Oorlog van de dijkkruin naar de berm verplaatst om als gedekte gemeenschapsweg te fungeren. De Weg dwars door den Polder Wormer is nog steeds als een smalle strook in de weilanden herkenbaar.
Weg dwars door den Polder Wormer, Jisp en Nek enz.: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/wormer/

 

Sector Zaandam

Op de weg van Zaandam naar Oostzaan ligt het meest onbekende stukje Stelling. En het Sectorpark Zaandam, afd. Munitie is 100% volledig voor de Stelling gebouwd. Een fraai, klein maar onherkenbaar complex met minder gebouwen dan het bekendere 1800 Roeden (tussen Amsterdam en Halfweg) maar allemaal uit de echte Stelling-periode. De woning is weliswaar herbouwd maar de twee munitiemagazijnen ogen origineel. Een ervan moet een kruitmagazijn uit 1893 zijn, gelijk de nog bestaande bij Spaarnwoude maar de ommuurde binnenplaats is hier ooit overkapt. Het staat er gelukkig nog te wachten op erkenning. Alleen jammer van de nieuwe roldeur in een van de gebouwen.
Sectorpark Zaandam, afd. Munitie: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/oostzaan/
Sectorpark Halfweg, afd. Munitie (1800 Roeden): http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/halfweg-1800/
Kruitmagazijn bij Spaarnwoude: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/spaarnwoude/

 

Sector Zaandam, Groep Wormerveer

Dankzij deze uit de hand gelopen hobby heeft uw veldwerker al vele bijzondere locaties in, rond en ver buiten Amsterdam moeten bezoeken. Zo loopt een veel gebruikte provinciale weg door het fraaie dorpje West-Graftdijk. Met tussen de woningen een schutsluis die de achterliggende Eilandspolder onder water moest helpen zetten (zie foto rechts). Helaas is niet bekend welke inundatievoorzieningen er getroffen waren en er is hedentendage niets bijzonders aan de sluis te zien. Mogelijk dat de sluisdeuren van tolkleppen waren voorzien omdat dat voor bestaande sluizen de eenvoudigste aanpassing moet zijn geweest. Dat betekent ook dat bij het vervangen van de sluisdeuren de tolkleppen eenvoudig verdwijnen; de huidige sluisdeuren zijn van 2003.
Inundatiestation Spijkerboor: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/spijkerboor/
Inunderen met o.a. tolkleppen: http://www.stelling-amsterdam.nl/stelling/extra/inunderen/

Een overtocht per pont is vereist (3,30 euro per auto) om in de Westwouderpolder te komen. Alle drie wegen op het eiland lopen dood en keren op smalle wegen is een nuttige vaardigheid. De kleine schutsluis bij De Woude is in 1881 gebouwd en blijkbaar in 1982 gerestaureerd maar had toch geen inundatiefunctie, blijkbaar te ver van de hoofdverdedigingslijn. Alleen de zuidelijker gelegen Sluis bij Stierop, op steenworp afstand van het Fort bij Marken-Binnen, staat op een oude kaart als inlaatpunt aangegeven. Het moet in 1903 zijn gebouwd of aangepast, en de polder in mei 1940 geinundeerd hebben, maar is echter spoorloos.
Inundatiestation Krommeniedijk: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/krommeniedijk/
Fort bij Marken-Binnen: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/marken-binnen/

Een weg door Krommenie bood weinig hoop op originele objecten; de weg is opgeslokt in de bebouwing van het dorp. De naam van de weg was ooit 'Weg langs de Kerksloot van Krommenie naar Busch' om militair wegtransport van Krommenie naar de hoofdverdedigingslijn bij Fort bij Krommeniedijk en Fort aan Den Ham mogelijk te maken. De huidige provinciale weg was er immers nog niet.
De weg heet nu 'Militaireweg' en behalve de spatie ontbraken ook de grenspalen (zie foto links). Mogelijk dat er nog grint onder het asfalt verborgen ligt.
Militaire wegen: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/kleine-werken/wegen/

De Inundatiekade van de Nauernasche Vaart tot De Dam is op zich geen monument maar enkele onderdelen wel. Zoals de grenspalen bij de Nauernasche Vaart, te bereiken via het dorpje Krommeniedijk. Van de inundatiekade zelf is daar geen spoor meer te vinden, maar er moeten nog drie grenspalen zijn. De maaiende agrarier meldde onomwonden dat grenspaal O35 bij het baggeren de sloot is ingetikt. Die vermaledijde dingen merk je pas als je er al tegenaan zit. Maar grenspalen O33 en O34 staan er tot zijn ergernis nog steeds.
In het dorp Krommeniedijk is de kade wel te herkennen, en daarmee ook welke huizen wel en niet in inundatiewater hadden komen te staan. De originele gietijzeren duiker was, niet geheel verrassend, nog in de kade aanwezig evenals grenspaal O24. Er zijn daar nog meer grenspalen maar het ontbreekt vooralsnog aan tijd om die allemaal te gaan noteren.
Langs de kade voerde de route naar het Fort bij Veldhuis. Onderweg de kade gevolgd en de twee antiek eikenhouten doorvaartbeschoeiingen gezien. (Dit zijn dus geen sluizen en de kade is geen verzakte liniewal.)
Inundatiekade van de Nauernasche Vaart tot De Dam: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/nauernaschevaart/

 

Sector Zaandam, Groep Westzaan

Met dank aan Diederik Aten, historicus Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier voor informatie schut- en duikersluis te Nauerna.

In november 2007 heeft uw veldwerker eindelijk de peilschaal bij het Fort bij Veldhuis gevonden. Althans, de houten paal want van de peilschaal zijn alleen de schroeven nog aanwezig (zie foto rechts).
Aan de andere kant van de snelweg A7 ligt nog een deel van de Inundatiekering bewesten het Fort bij Veldhuis. Ondanks de begroeiing ontdekte provincie-medewerkster Nanette van Goor, die dat traject meereed, op een onverwachte plek grenspaal O27. Maar ook zij kon de betonnen duiker, een provinciaal monument, niet meer in de nieuwbouwwijk langs het spoor vinden. Een oudere bakstenen duiker en meerdere grenspalen zijn nog wel aanwezig.
Fort bij Veldhuis: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/veldhuis/
Inundatiekering bewesten het Fort bij Veldhuis: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/veldhuis-kering/

Ook aan het toenmalige IJ werden vanaf de 17de-eeuw sluizen voor de uitwatering en scheepvaart aangelegd. Ten tijde van de Stelling was het IJ ingepolderd en voorzien van zijkanalen voor aansluiting op oude waterlopen. Zo ook naar de Schermersluis te Nauerna uit 1634 die nogal wat aanpassingen lijkt te hebben gehad, gelijk de wisselende waterhuishoudelijke functies. In 1799 is de sluis vernieuwd en de muren laten zich nu als een detective lezen. Zo lijkt een van de dubbele bovendeurkassen* opgevuld te zijn en van een sponning (he, interessant) voorzien. Maar het bovensluishoofd is verhoogd zonder dat de sponning is verhoogd. Die sponning is nu in gebruik als kabelgoot (zie foto links). Maar de sponning kan bestemd zijn geweest om een tolklepraam of schotbalken te plaatsen voor het inunderen. Maar er zijn ook sponningen die uitsluitend bedoelt waren om eenvoudiger onderhoudswerkzaamheden aan de sluis te kunnen verrichten.
Een tiental meters oostelijk ligt een duikersluis uit 1651 met onderhoud in 1802, volgens de jaarstenen. Het werd aangelegd voor de uitwatering van de Wijde Wormer en de Heerhugowaard. Er is een sponning aanwezig, waarin een recente schuif is geplaatst.
* deurkas is de uitsparing in de wand voor een sluisdeur, vaak met een extra uitsparing voor de schuif erin. De bovendeur of vloeddeur is een sluisdeur aan de zijde van het hoge water (IJ), vaak dubbele deuren voor de zekerheid.
Inundatiestation Zaandam: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/zaandam/

In 1887 werden aanpassingen door het Ministerie van Oorlog begroot of betaald voor de Overtoomsche Schutsluis waarmee ongetwijfeld de sluis bij de Westzaansche-Overtoom wordt bedoelt, ook in de oude IJdijk. Het ligt een 2.200 meters ten oostzuidoosten van de hierbovengenoemde Schermersluis. Het is een kleine sluis die nu aan bijna alle zijden bebouwing kent. Maar geen mogelijke militaire aanpassing waar te nemen, dus wellicht ook hier tolkleppen in de sluisdeuren.
Inundatiestation Zaandam: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/zaandam/

 

Ripperda Kazerne

Helaas heeft uw veldwerker de Ripperda Kazerne in Haarlem net niet meegemaakt voordat de herinrichting begon. Het lijkt erop dat alle gebouwen zijn gesloopt op negen na die een Rijksmonument-status hebben. En het transformatorgebouwtje.
De achter baksteen verborgen Duitse munitie-bunkers hadden die status ook maar konden niet meer teruggevonden worden. Zijn ze gesloopt of gaan ze verborgen in het nieuwe verzorgingshuis op het terrein?
Alle oude, indrukwekkende gebouwen van de cavalerie-kazerne staan momenteel in de steigers en worden opnieuw ingericht. Alleen de vier lange paardenstallen zijn al af en worden bewoond, maar de bewoners moeten door het zand ploeteren. De kleine rijbaan ertussenin en de losstaande grotere rijbaan worden ook opgeknapt. En zo te zien worden de grote ruimten teniet gedaan door er verdiepingen met kleine ruimtes in te maken.
Het exercitieveld voor het hoofdgebouw blijft open, eronder is een parkeergarage aangelegd waarvan een glazen liftgebouw een moderne variant is van de oude kazernepoort (zie foto's rechts). Langs het exercitieveld staat moderne middelhoge nieuwbouw. De vijf rijtjes dienstwoningen aan de Saenredamstraat horen ook bij de kazerne maar worden nog steeds bewoond en worden niet opgeknapt.
Ripperda Kazerne: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/haarlem-ripperda/

Sector Sloten, Groep Halfweg

Ten westen van Spaarndam staan nog behoorlijk wat grenspalen, zowel met de letter O (Oorlog, in hardsteen) als D (Defensie, in grindbeton). Maar een setje van drie staat speciaal als eenheid op de provinciale monumentenlijst, en uw veldwerker had ze alleen vaag in het voorbijrijden gezien. De grindbetonnen grenspaal D88 van het Ministerie van Oorlog is de nieuwste maar er is al wapeningsijzer zichtbaar. Vreemd genoeg staat deze grenspaal niet langs de rand van de Rijks Militaire Grond maar zo ongeveer middenin de voorstelling van Spaarndam (zie foto links).
Ernaast staat de grenspaal uit de 18de-eeuw tussen de toenmalige gemeenten Spaarndam en Velsen met die namen aan weerszijden in het hardsteen gebeiteld. En ook een hardstenen grenspaal uit 1851 tussen de toenmalige hoogheemraadschappen 'Hondsbossche en Duinen tot Petten' en 'Rijnland' met hun afkortingen en volgnummer aan weerszijden. Een bijzonder stel dat bij kort gras redelijk vanaf de Spaarndammerdijk is te zien, naast het transformatorgebouwtje van het munitiemagazijncomplex.
Aansluitend even gekeken bij de toen bijna voltooide toegangsbrug van het Fort benoorden Spaarndam. En nog even een blik op Fort bezuiden Spaarndam geworpen en wat kleine objecten erbij.
Positie bij Spaarndam: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/spaarndam/
Fort benoorden Spaarndam: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/spaarndam-noord/
Fort bezuiden Spaarndam: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/spaarndam-zuid/

Nabij Spaarnwoude langs de snelweg A9 nog de losse grenspaal O7 opgezocht. Deze markeerde ooit de militaire weg 'Weg langs de Hoogendijk', als gedekte gemeenschapsweg onderlangs de Spaarndammerdijk, maar staat nu verlaten tussen de nieuwsgierige schapen. Helaas geen andere grenspalen kunnen vinden.
De route passeerde het als woning herbouwde Kruitmagazijn bij Spaarnwoude waar uiteraard even bij stil werd gestaan.
Militaire wegen: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/kleine-werken/wegen/
Kruitmagazijn bij Spaarnwoude: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/spaarnwoude/

Het vinden van de Inlaatduiker in de Waarderpolder blijft lastig. Sta je met je GPS op de verkeerde plek omdat je vroeger met kaart en liniaal de coordinaten van de verkeerde sloot had opgeschreven. Maar vooral omdat je niets ziet als je er bovenop staat omdat het geheel begroeid is, zelfs nauwelijks wat te zien als je je hoofd tussen de struiken duwt. Dan mogen we toch spreken van het meest verborgen Stelling-object. Met enige moeite zijn de hardstenen dekplaten vrij van begroeiing te maken. Er lopen daar mensen al jaren hun hond uit te laten zonder dat ze ooit iets is opgevallen.
Het contrast met de paar honder meter zuidelijker gelegen Inlaatduiker in de Veerpolder is groot. Goed zichtbaar en een asfaltweg er naar toe, maar nu in gebruik als uitstroomgoot voor een gemaaltje.
Inundatiestation Halfweg: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/halfweg/

De Inlaatduiker in de Vijfhuizerpolder is een slag groter dan de meeste inlaatduikers en ligt goed zichtbaar in een stukje groen tussen Haarlem en de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder. Maar hoe kom je er het eenvoudigst bij? Bij gebrek aan een bootje bleek parkeren bij de molen en brug van Vijfhuizen de beste optie om daarna door de weilanden er naar toe te lopen.
De 110-jarige inlaatduiker is in zeer vervallen staat (zie foto rechts). Hardstenen dekplaten liggen gebroken op het baksteen, of op metalen pennen omdat het baksteen al weg is, of ernaast op de grond. Het toeleidingskanaal is al lang weer land. Wel nog een aantal schotbalken in de sponningen. En de grenspalen O8 en O15 zijn nog aanwezig langs de grenssloot.
Bijkomend voordeel was dat de damsluis in de ringvaart weer eens van de andere kant bekeken kon worden, en aan deze zijde ligt ook nog de fundering van de bijbehorende schotbalkenloods. Kortom, een mooie locatie. Waar uw veldwerker ook nog werd herkend door de langsrijdende beheerder van Fort bij Vijfhuizen.
Inundatiestation Halfweg: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/halfweg/
Fort bij Vijfhuizen: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/vijfhuizen/

Van en naar de Inlaatduiker in de Vijfhuizerpolder passeer je de 'Bettung fuer 5cm Kampfwagenkanone' die op de ringdijk ligt. Een door de Duitsers gebouwde bunker voor een kanon als onderdeel van de landverdediging van de Atlantikwall (een soortgelijke ligt op het Fort bij Vijfhuizen).
Een paar jaar terug belde een medewerker van de gemeente Haarlem hierover, want er was overlast van vandalisme en vuurtje stoken. Na een toelichting over de oorsprong werd van sloop afgezien en bij dit bezoek was te zien dat de openingen bovenop en in de zijkant dichtgemetseld zijn.
Duitse werken: http://www.stelling-amsterdam.nl/bunkers/duits/

 

Sector Sloten, Groep Schiphol

Al in 2001 kon uw veldwerker aan de Cruquiusdijk 113 geen houten kringenwetwoning vinden in de kleine kring van de Voorstelling bij Vijfhuizen*. Terwijl deze gele houten boerderij toch als een van de weinige kringenwetgebouwen een provinciaal monument is. Aannemende dat een en ander met reden en vergunning was gebeurd en bij gebrek aan een aanspreekpunt is het er toen bij gebleven. Nu blijkt dat de gesloopte woning nog op de lijst van provinciale monumenten staat.
Aan de andere kant van de polder, de Aalsmeerderdijk, staan nog veel meer kringenwetwoningen. Maar zonder monumentstatus en vrijwel onherkenbaar. Binnen de 1.000 meter van het Fort bij Aalsmeer staan nog zeven houten woningen** maar elf zijn vermoedelijk hout met bepleistering en een drietal mogelijk met ontheffing geheel of gedeeltelijk in baksteen gebouwd.
* woning en voorstelling liggen in Groep Halfweg
** lees: gebouwen, waarvan enkele meerdere woningen met aparte huisnummers omvatten.
Kringenwet Sector Sloten: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/kleine-werken/kringenwet/
Voorstelling bij Vijfhuizen: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/vijfhuizen-voorstelling/
Fort bij Aalsmeer: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/aalsmeer/
'Ze zijn er nog steeds - nabij het Fort bij Aalsmeer' in Nieuwsbrief 191: http://www.stelling-amsterdam.nl/175-199/nieuwsbrief-191.htm
'Ze zijn er nog wel – maar steeds minder' in Nieuwsbrief 199: http://www.stelling-amsterdam.nl/175-199/nieuwsbrief-199.htm

Verder in de kring waren de 'bijzaken' van Fort bij Kudelstaart aan de beurt. De inlaatsluis is recent gerestaureerd, de woning en bergloods staan er keurig bij. Gezien de wegversmalling met stoplichten had men vast graag gezien dat die loods wat verplaatst was.
Mogelijk door de begroeiing onzichtbaar maar twee van de drie grenspalen konden niet teruggevonden worden. O21 hoort bij de sluis te staan en O3 bij de woning. Alleen de beschadigde O5 is langs de grenssloot zichtbaar.
Fort bij Kudelstaart: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/kudelstaart/

 

Sector Ouderkerk

Bij het maken van het overzicht van door Patriotten in 1787 aangelegde posten (eind vorig jaar, zie Nieuwsbrief 280) viel op een luchtfoto een stukje groen in Amstelveen op. Hier moet de Turfschans gelegen hebben, een van de posten om de weg vanaf Leiden af te sluiten. Ter plekke is alleen een plat stukje park met een voetpad te vinden, van hoogstens archeologische waarde...
Patriotten 1787: http://www.stelling-amsterdam.nl/bunkers/patriotten/
Nieuwsbrief 280: http://www.stelling-amsterdam.nl/275-299/nieuwsbrief-280.htm

In dezelfde gemeente ligt de Schietkatoenfabriek "De Oude Molen" waarvan een paar jaar geleden alle gebouwen en wallen zijn gesloopt behalve de 17de-eeuwse panden langs de Amstel; nu een yuppen-terrein.
Op het terrein lag ook een van de weinige complete Posten van Krayenhoff, Post nummer 13 aan het Groote Loopveld te Amstelveen. Vroeger kon je daar een wal vinden met ten noorden een verhoging waar het geschut op had moeten staan. In een weinig geslaagde poging om de post te herstellen heeft eigenaar KNSF dat plateau afgegraven tot een waterpartij en ligt de wal als dijkje in het water (zie foto rechts). Sindsdien is ook de enige bekende betonnen affuit voor luchtafweergeschut uit 1916 spoorloos. Er wordt beweerd dat deze nog, op het uiteinde van de wal, aanwezig is. Maar de zware begroeiing (zelfs voor uw boomlange veldwerker manshoog) maakte verdere naspeuringen ondoenlijk.
Schietkatoenfabriek "De Oude Molen": http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/ouderkerk-molen/
Posten van Krayenhoff: http://www.stelling-amsterdam.nl/bunkers/krayenhoff/
Luchtafweer Ouderkerk: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/ouderkerk-tl/

 

Sector Ouderkerk, Groep Abcoude en Groep Diemerbrug

Nabij het restant van Slot Abcoude en het gemaal Baambrugge-Westzijds (zie foto rechts) is een inlaatpunt geweest voor de Polder het Hoog- en Groenland voor water uit de Winkel/Angstel-arm. In de begroeiing langs de weg De Horn zoeken leverde geen inlaatduiker op. Dat was ook wel een beetje te verwachten omdat waarschijnlijk hier hevelbuizen gebruikt zouden worden, die in vredestijd op het Fort bij Abcoude werden opgeslagen.
Inundatiestation Abcoude: http://www.stelling-amsterdam.nl/inundaties/abcoude/
Fort bij Abcoude: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/abcoude/

Nog een verdwenen kringenwetwoning is de Boerderij Eb en Vloed bij Abcoude. In 2000 is deze woning vervangen door nieuwbouw. Nu blijkt dat er nog een houten schuur achter staat.
Bij de Keverdijk (gem. Weesp) blijkt iets naar achteren, langs de oude spoorbaan, een rijtje van drie houten woningen verstopt te zijn. Deze liggen in een verboden kring van het Fort Uitermeer.
In Weesp en Muiden zijn alle houten woningen genoteerd op basis van een lijst van het projectbureau Nieuwe Hollandse Waterlinie. Binnen de rest van de Stelling is nog te weinig onderzoek naar deze kringenwetwoningen gedaan.
Kringenwet Sector Ouderkerk: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/kleine-werken/kringenwet/
Fort Hinderdam: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/hinderdam/
Fort Uitermeer: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/uitermeer/

De vele groepsschuilplaatsen van de Veldstelling Uitermeer zijn eenvoudig vanaf de openbare weg te zien, de meesten zelfs met 80 km/uur over de 's-Gravelandseweg. Ook de vechtwagenhindernis waarover je dan rijdt.
Er zijn echter twee groepsschuilplaatsen, U4 en U5, die door stallen zijn omvat en niet meer vanaf de openbare weg te zien, maar ze staan er nog (zie foto links). De betonnen drempels van de ingangen, om inundatiewater buiten de deur te houden, zijn weggebroken omdat ze gebruikt zijn als varkenshok.
Twee andere groepsschuilplaatsen kan je niet meer zien omdat ze gesloopt zijn. Groepsschuilplaatsen U25 en U26 stonden op of bij het Waternet-terrein bij de brug over de Vecht. Ze stonden ook op de provinciale monumentenlijst maar zijn niet overgegaan naar de lijst van Rijksmonumenten. Hoe en wanneer is mij niet bekend, ze moeten in ieder geval voor 1998 al zijn gesloopt en mogelijk al voor 1995.
Veldstelling Uitermeer: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/uitermeer-veld/

Bij Muiderberg en Hakkelaarsbrug staan ook veel groepsschuilplaatsen waarvan er twee zo verborgen dat ze mij nog nooit waren opgevallen. Ze staan tussen struiken en caravans verstopt op een terrein aan de Naardertrekvaart.
Ook nog even naar de vechtwagenhindernis in de Zeedijk gegaan, tegenwoordig een Rijksmonument als onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Verborgen achter nieuwbouwwoningen ligt het, met enkele losse tetraeders, in de zeedijk. Wat uw veldwerker nog niet eerder in het veld had gezien, was de brede sloot als tankval of anti-tankgracht vanaf de hindernis naar het zuiden.
En natuurlijk nog even gekeken naar de woonwijk waar het Fort bij Muiderberg had moeten komen. Hoe zou dat er tegenwoordig uitgezien hebben???
Positie van Muiderberg: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/muiderberg-positie/
Fort bij Muiderberg: http://www.stelling-amsterdam.nl/forten/muiderberg/

 

Deze nieuwsbrief is een uitgave van het Documentatiecentrum Stelling van Amsterdam. De redacteurs en auteurs aanvaarden geen aansprakelijkheid, op welke wijze ontstaan, door het gebruik van de inhoud van de website, nieuwsbrief of andere publicatie, door welke persoon en voor welk doel dan ook. Bij gebruik als bron voor publicaties en andere uitingen is bronvermelding verplicht en tevens wordt deskundige begeleiding, door bijvoorbeeld de redacteur of auteur, aanbevolen. In de nieuwsbrieven weergegeven meningen zijn een deel van een column of strikt persoonlijk tenzij expliciet anders is aangegeven. 'Majoor Van Hall' en 'Soldaat Troelstra' zijn fictieve militairen uit het verleden die dienen als pseudoniemen voor verschillende personen. De inhoud van een nieuwsbrief wordt na publicatie niet meer gewijzigd en kan later onjuist zijn gebleken of niet meer van toepassing zijn. De auteursrechten berusten bij René G.A. Ros tenzij anders is aangegeven. Zie ook de privacy verklaring.

 

RSS Feed met nieuws over de Stelling Stelling van Amsterdam Twitter Stelling van Amsterdam op sociaal netwerk Facebook Doc.centrum Stelling van Amsterdam op LinkedIn
Stelling van Amsterdam op foto-site Instagram Stelling van Amsterdam op foto-site Flickr Stelling van Amsterdam op video netwerk YouTube

Deze website wordt verzorgd door particuliere experts en is geen website van een overheid.
Gebruik door commerciële partijen alleen met voorafgaande toestemming.
Stelling van Amsterdam. Een stadsmuur van water.
UNESCO Werelderfgoed sinds 1996
Bekijk en bestel onze luchtfoto's van de forten digitaal, als afdruk of puzzel. (Advertentie)
 
 
 
Maas+deNatris verrichten militair-historisch onderzoek op het snijvlak van defensie en samenleving en vertalen dat naar gedrukte en digitale media. (Advertentie)