Om de Rijks Militaire gronden zichtbaar in het terrein te markeren werden vanaf 1840-1845 grenspalen (ook wel limietpalen genoemd) rond bestaande en nieuwe militaire terreinen geplaatst. De afbakening vond plaats krachtens de 'Wet der Begrenzingen van ’s-Rijks militaire gronden'.
Waar de terreingrens een hoek maakte werd een grenspaal geplaatst en op de lange rechte stukken elke 125-150 meter.
Voor zover bekend werden ze geplaatst rond verdedigingswerken (er is geen verband met de Kringenwet), wallen en militaire wegen. Maar ook rond magazijnen zoals de sectorparken en het Kruitmagazijn bij Spaarnwoude.
De hardstenen of betonnen grenspalen hebben tweemaal een letter met getal respectievelijk ingebeiteld of meegestort gekregen. Zowel op de bovenkant als een van de zijkanten, waarbij beide inscripties in één blik hetzelfde georiënteerd zijn. De zijkant met de inscriptie is meestal naar de buitenzijde van het terrein gericht. Het lettertype verschilt tussen de verschillende series grenspalen, bijvoorbeeld smal/breed en met/zonder schreven.
De letter is meestal een 'O' van 'oorlog' in de hardstenen grenspalen en een 'D' van 'defensie' in de (gewapend) grindbetonnen grenspalen. Dit hangt af van de op het moment van (her)plaatsing geldende naam van het Departement/Ministerie van Oorlog (1813-1928, 1940-1959) of Ministerie van Defensie (1928-1940 en sinds 1959).
Het getal is een volgnummer van Arabisch/Indische cijfers rond het betreffende fort of ander militair terrein. Meestal staat nummer 1 bij de toegang tot het verdedigingswerk of noordpunt van het terrein en zijn de grenspalen met de wijzers van de klok mee genummerd. Oudere grenspalen zouden Romeinse cijfers hebben gehad maar die zijn in de Stelling niet bekend.
Als forten en liniewallen direct op elkaar aansluiten worden ze vaak als één terrein gezien, zoals de Geniedijk Haarlemmermeer met haar drie forten waaromheen 216 grenspalen stonden.
Van de hardstenen grenspalen zijn de hoeken aan de bovenzijde afgevlakt zodat een achtkant met ongelijke zijden is ontstaan. De bovenste helft (bovengronds) is netjes afgewerkt met een lijnpatroon op de hoeken of gehele zijkanten. De onderste helft (ondergronds) is ruw gehakt en meestal breder. Er zijn enkele grenspalen bekend waarvan een zijde van de onderste helft veel breder is, het nut hiervan is onbekend.
Grenspalen die in het water staan zijn soms bijna 2 meter lang terwijl palen op het land meestal 1 tot 1,5 meter
lang zijn zodat ze ongeveer 40-50 cm boven water of land uitsteken. De breedte bedraagt meestal 20 cm (boven) tot 25 cm (onder). Het gewicht zal tussen de 200 en 400 kilo zijn.
Er zijn vele uitzonderingen op bovenstaande beschrijving mogelijk. Zo zijn er ook een paar grenspalen met de letters 'RG' van 'Rijksgrond' bekend in de Vesting Muiden. Ook bestaat de kans op verwarring met oude grenspalen van gemeenten en waterschappen.
Door de hoogste nummers van bekende groepen grenspalen bij elkaar op te tellen blijkt dat er minimaal 1.500 grenspalen in de Stelling moeten zijn geweest. Met objecten waarvan de hogere nummers ontbreken of die nu helemaal geen grenspalen meer hebben, zouden er in totaal mogelijk rond de 2.000 exemplaren geweest zijn.
Vooral rond de Posten van Krayenhoff hebben ook houten grenspalen gestaan, in stukken uit 1916 genoemd als aanwezig. De afmetingen en tekstvermelding zijn onbekend. Wel is zeker dat er eenzelfde tekst met een 'O' en een cijfer op stond. Van deze houten grenspalen is geen enkel exemplaar meer bekend.
Als kleinste militaire objecten en onderdeel van de Stelling, tegenwoordig als onpraktisch ervaren, zijn ze slecht zichtbaar en daardoor kwetsbaar
voor beschadiging en verdwijnen.
Bij het maaien en baggeren van de slootkanten vallen ze naar de bodem of ze worden als puin afgevoerd. Soms komen ze in de tuin van geïnteresseerden terecht.
Toch zijn het opmerkelijke objecten in het veld, zeker als er alleen grenspalen resteren van een militair object zoals het Fort benoorden Uitgeest. Het merendeel van de grenspalen heeft daarom een beschermende status, meestal als onderdeel van een provinciaal- of rijksmonument.
| Overzicht grenspalen Stelling van Amsterdam d.d. 13-5-2012 | |||
|---|---|---|---|
| Aantal | Perc. | Opmerking | |
| Aanwezig | 271 | 61% | In goede staat of licht beschadigd aanwezig (soms verplaatst) |
| Restant | 14 | 3% | Ernstig beschadigd of nog gedeeltelijk aanwezig |
| Afwezig | 127 | 29% | Bekend uit eerdere observatie maar niet meer aangetroffen. |
| Onbekend | 30 | 7% | Bekend maar geen zekerheid over aanwezigheid bv. locatie onbereikbaar. |
| Totaal | 442 | 100% | |
